Í dag, 7. október 2023, eru 140 ár frá því að Steinunn Símonardóttir, amma mín, fæddist. Yfirleitt er fátt til um barnæsku og uppvaxtarár alþýðufólks á Íslandi. Mér tókst að rekja slóð ömmu fyrstu áratugina eftir manntölum og kirkjubókum, en þær eru bara punktar á æviskeiðinu. Ég fann líka blað sem Reynir föðurbróðir minn hefur einhvern tíma sent pabba þar sem sagt er frá einhverjum dvalarstöðum.
Amma fæddist í Bakkakoti í Fitjasókn. Bakkakot er innarlega í Skorradal, rétt innan við Skorradalsvatn. Foreldrar hennar voru Símon Jónsson og Sigríði Davíðsdóttur. Þau voru bæði Borgfirðingar, en heldur fátækt fólk sem bjó á mörgum stöðum í Borgarfirði á sínum hjónabandsárum. Þau eignuðust fyrsta barn sitt, Bjarna prest á Brjánslæk á Barðaströnd, löngu áður en þau giftust. Hann segir í minningarorðum um þau: „Lengst af áttu þau við þröngan efnahag að búa, enda voru mikil harðindaár á búskapartíma þeirra (einkum 1881—1888). En þótt þau væru fátæk, urðu þau samt til að gjöra mörgum greiða og gleðja ýmsa, enda voru þau bæði einkar hjálpfús, Þau voru starfsöm og dugmikil, meðan heilsa leyfði. Þótti hvort þeirra um sig vera afbragðs vinnuhjú, meðan þau voru í þeirri stöðu.“
Þegar amma fæddist var Bjarni líklega fluttur úr foreldrahúsum, en hann fæddist 16 árum á undan henni. Tvö börn voru heima, Ingigerður, sem ég þekkti alltaf sem Ingu frænku, og Jón. Tvær dætur dóu barnungar, Herdís eldri og Steinunn eldri. Síðar fæddust Herdís (Dísa frænka) og Magnús, bóndi á Fellsöxl. Öll voru þau systkin sem ég kynntist prýðisfólk. Auk þess hafði Símon gert vinnukonu sinni barn, Jóhann bónda í Neðra-Nesi.
Fyrst er ömmu getið í manntali árið 1890 en þá er Steinunn Símonardóttir á Iðunnarstöðum í Lundareykjadal, sjö ára gömul hjá foreldrum sínum. Hjá þeim eru þá þrjú börn, Jón 10 ára, Steinunn 7 ára og Herdís nýfædd. Hún flutti yfir heiðina úr Skorradal í næsta dal fyrir norðan og sagðist muna eftir því að einhver reiddi hana fyrir framan sig á Sarps-Brún, þriggja ára gamla. Þetta var henna fyrsta minning. Sólskin var og gott veður. Hún sá skuggann sinn kikna kolli meðfram hestinum. Í Bakkakoti varð eftir ónýt kaffikvörn og krakkarnir sáu mikið eftir henni. Læs varð amma fjögra ára.
Þegar hún er 12 ára gömul, sumarið 1896, varð Símon faðir hennar bráðkvaddur úti á túni 58 ára gamall. Tveimur árum áður hafði hann lenti í hrakningum í illviðri og bar ekki sitt barr eftir það.
Amma, móðir hennar og systkini fluttu þá til Bjarna, elsta bróðurins á Brjánslæk. Sigríður, langamma mín, bjó þar til dauðadags, en systkinin voru send í kaupavinnu strax og þau höfðu aldur til.
Bjarni fermdi systur sína og skrifaði í prestþjónustubókina:
!Steinunn Símonardóttir Bólusett 20. ágúst 1886 hjá Árna Sveinssyni. Fermd 1898
Einkunnir: Kver Dável, Biblía: Dável +, Lestur: Ág. –, Skrift: Dável –, Réttritun: Dável, Hegðun: Ág. –.“
Rétt er að geta þess til skýringar að dável mun hafa verið hæsta einkunn. Amma var í flestu hæst sinna fermingarsystkina, en eitthvað hefur hún stuðað bróður sinn því hún fær lægsta einkunn þeirra í hegðun, þó ekki lægra en ágætt-.
Fljótlega eftir fermingu fer hún á flakk. Árið 1899 flytur hún 15 ára gömul frá Brjánslæk að Heimaskaga, Akranesi. Þar er hún sögð vinnukona hjá Jóni Árnasyni bónda, 29 ára. Hún fór þá aftur vestur á firði og er að sögn Reynis frænda míns á Þingeyri 1900 til 1901 (eða 1901-2).
Árið 1901 er hún vinnukona að Framnesvegi 1 í Reykjavík 18 ára gömul. Þar eru húsbændur Gunnlaugur Pjetursson og Margrét Jónsdóttir, bæði fimmtug. Þau eiga þrjá syni og eina uppeldisdóttur, en alls eru 16 í heimili.
Í Kvennaskólanum var hún veturinn 1902-3 og lauk þaðan Kvennaskólaprófi, sem þýðir að hún lauk þaðan öllum prófum. Á sumrin var hún á Kirkjubóli í Laugardal í Ísafjarðardjúpi.
Leiðin lá aftur til Reykjavíkur og þar vann amma í Braunsverzlun sem auglýsti: „Ef þið viljið vandaðar og ódýrar vefnaðarvörur þá skuluð þið koma í Braunsverzlun „Hamborg“. Þar fást einnig beztir VINDLAR í bænum“. Líklega hefur þetta verið fatabúð líka því þar er líka auglýstur margvíslegur fatnaður.
Árið 1908 tók amma örlagaríka ákvörðun og fór austur á firði. Hún hafði ráðið sig til Gunnars á Hlíðarenda, ekki þess fornfræga, heldur veitingamanns og gistihússeiganda á Seyðisfirði. en sú vist varð ekki löng. Aðfaranótt 10. september haustið 1908 sofnaði allt heimilisfólk að venju á gistihúsinu, en menn sem voru á gangi úti í þorpinu sáu að eldur var kominn upp í húsinu. Þeir gátu vakið heimilisfólk sem allt slapp út, en amma og annað starfsfólk missti sínar litlu reytur.
Í Austra sagði: „Brunnu þar tvö hús, íbúðarhús og geymsluhús.. Nokkru af innanhúsmunum var bjargað. En vinnu- og kaupafólk Gunnars missti sérstaklega mikið af fatnaði og öðru dóti sínu. Allt heimilisfólk var sofnað um nóttina, er eldurinn kom upp, en eldurinn sást af mönnum, sem voru á gangi úti og vöktu þeir upp í húsinu og bjargaðist fólkið þannig. Húsin, innanstokksmunir og vöruleyfar [svo] var vátryggt hjá brunabótafélaginu Norge fyrir samtals 11,150 kr.“
Ekki dugði að deyja ráðalaus og þegar Steinunn frétti að frú Björg Einarsdóttir, prestsfrú á Dvergasteini við Seyðisfjörð, vildi gjarnan fá stúlku til þess að hjálpa til við heimilisstörfin réði hún sig þangað, en hjónin áttu fjóra syni, þann yngsta á fimmta ári.
En þetta var ekki framtíðarstarf fyrir fullorðna konu. Árið 1910 fer hún allslaus til Norðfjarðar. var hún leigjandi í Konráðshúsi og vann þá sem búðarstúlka við verzlun K. Hjálmarssonar. Í Konráðshúsi eru þá húsbændur Vilhjálmur Benidiktsson og Helga Jónsdóttir og hjá þeim Sigríður Margrét, dóttir þeirra. Þar er líka annar leigjandi, Tómas Zoëga Jóhannesson sem er bókari við verslun K. Hjálmarssonar. Reynir segir að hún hafi komið til Norðfjarðar 26. maí þetta ár.
Í sóknarmannatali 1910 eru þau bæði talin upp sem búandi í Nesþorpi 31.12.1910.
Næst er þess getið í kirkjubókum að 18. janúar 1914 giftust þau Tómas Zöega [svo] 28 ára og Steinunn Símonardóttir 29 ára, heima með leyfisbréfi. Svaramenn voru Vilhjálmur Benidiktsson verzlunarstjóri og Valdimar Sigurðsson, kennari.
En hjónabandið var ekki dans á rósum fyrsta árið. Þann 11. apríl 1914 fæddist þeim Tómasi og Steinunni andvana dóttir. En eftir þetta var leiðin upp á við eins og manntalið 1920 vitnar um:
Árið 1920 býr Steinunn svo á Sæbóli, gift Tómasi og með þremur börnum, Unni, Jóhannesi og Reyni. Auk þess er hjá þeim Salóme Helga Ólafsdóttir, 14 ára og sögð hjú.
Um líf afa og ömmu hef ég skrifað meira og það má finna hér.
Á myndinni eru amma, Reynir föðurbróðir minn, Sigga kona hans og Óla dóttir þeirra árið 1954. Á bakvið þau eru Willis jeppi pabba og Karíðarhjól, bíll Reynis í áratugi – N7.
Heimasíða Benedikts Jóhannessonar 