Hófst hergnýr hræðilegur

Oft er talað um yfirgengilegt ofbeldi í nútímabókmenntum, svo ekki sé talað um kvikmyndir þar sem blóðið fossar og alls kyns óhugnanlegum vígum er lýst. Öðruvísi mér áður brá segja menn og vissulega var fólk ekki drepið jafn ógeðslega í myndum í mínu ungdæmi. Ég er samt viss um að bókmenntir urðu ekki fyrst ógeðslegar á 21. öldinni.

Kvikmyndin um Ódysseif, sem byggir á sögu sem er líklegast um það bil 3.000 ára gömul, ef ekki enn eldri, var ekki alveg sú huggulegasta sem maður hefur nokkurn tímann séð.

Ég ákvað að leggja af stað í svolitla bókmenntarýni og horfði á þennan eina höfund, Hómer.

Hómer samdi, að sögn, að minnsta kosti tvær kviður, býsna langar og í bundnu máli, Ilíonskviðu og Ódysseifskviðu.

Ég las Ódysseifskviðu í fyrra eða hittiðfyrra. Get ekki sagt að hún hafi haldið mér vel við efnið en Ódysseifur flakkaði þó úr einu ævintýri í annað og þau helstu voru rakin í kvikmyndinni nýju.

Af því sem sýnt var í kvikmyndinni varð ég svolítið fyrir vonbrigðum með atriðið þegar hann var bundinn við siglutréð og hlustaði á söng sírenanna. Ég veit ekki hvort það var vegna þess að Laugarásbíó er ekki nægilega vel útbúið eða hvort þetta var bara ekki nógu flott gert í myndinni. Að minnsta kosti fannst mér söngurinn ekki svo fallegur og seiðandi að líklegt væri að nokkur missti vit og rænu við að hlusta á hann. Við sem aftastir vorum í salnum sátum að minnsta kosti sem fastast.

Eftir að hafa horft á kvikmyndina ákvað ég að fara líka í gegnum Ilíonskviðu. Hún lýsir hluta af herför Grikkja á hendur Tróju og um það hafa verið gerðar nokkrar kvikmyndir, meðal annars Trója fyrir um 20 árum. Stríðið var býsna tilefnislítið. Konu var stolið og neitað að skila henni. Þótt hún segist elska sinn fyrri mann, þýðist hún samt mannræningjann. Stokkhólmsheilkennið er ekki nýtt.

Ég er ekki búinn með bókina en er þó kominn á 19. eða 20. kafla, eða 20. kviðu kannski, og verð að segja að þetta er ekki auðmelt bók. Satt að segja held ég að ég muni varla eftir öðru eins ofbeldi. En það eru áhugaverðir þræðir í bókinni sem vert er að hugsa nánar um.

Það gerir hana sérstaklega áhugaverða er hvað guðirnir, sem eru margir en mishátt settir, eru mannlegir. Þeir halda með sínum mönnum og skiptast í tvö lið. Skipta meira að segja stundum um lið. Þegar Seifur er heillaður af fegurð Heru, konu sinnar, munar hann samt ekkert um að þylja fjölmörg ástarævintýri sín með hinum og þessum, ævintýri sem enduðu flest með barneignum. Eftir þann formála njóta þau hjón ásta. (Til að sanngirni sé gætt var Hera með undirferli að blekkja eiginmanninn stundarkorn til þess að hennar liði vegnaði betur).

Margir guðanna eiga börn með dauðlegum konum, þannig að ýmsir kapparnir í bókinni eru synir guðanna. Mér datt í hug þegar ég las það að þetta gæti verið þægileg afsökun ef allt í einu væri komið barn meðan eiginmaðurinn hefði verið í langri herferð: Að segja að guðinn hefði hreinlega komið í heimsókn og þess vegna hefði barnið orðið til.

Svo fór ég að hugsa að þetta hefði líka gerst í annarri bók þar sem fjallað er um trúarbrögð og Íslendingar og aðrir Vesturlandabúar þekkja betur. Það er því alls ekki óþekkt að guðir eða guð eignist börn með konum. Reyndar eru í Ilíonskviðu líka dæmi um að gyðjur eignist börn með mennskum mönnum og það hefur verið flóknara. Ég átta mig ekki alveg á hvernig það hefur gerst.

Það er eiginlega ekki neitt mjög merkilegt sem gerist í Ilíonskviðu. Herir Grikkja og Trójumanna fara fram og til baka. Grikkir eru með búðir við skip sín. Stundum ná þeir ágætum árangri, stundum fara þeir halloka. Þegar illa gengur er reynt að fá Akkilles hinn fræga kappa til að skerast í leikinn en hann er í fýlu vegna þess að Agamemnon hafði tekið af honum konu sem Akkilles taldi eign sína. Er ekki frá því að Akkilles hafi drepið eiginmann hennar og slegið þannig eign sinni á hana.

Fýla Akkilesar veldur því að Grikkjum vegnar ekki eins vel og mögulegt væri.

Það eru óteljandi nöfn – kannski ekki óteljandi en býsna mörg nöfn – í Ilíonskviðu. Stóru rússnesku skáldsögurnar komast ekki í hálfkvisti við kviðuna. Sturlunga gæti slagað upp í hana, eða jafnvel átt vinninginn.

Þetta gerir bókina erfiða aflestrar vegna þess að sagan fylgir ekki einum manni heldur hinum og þessum, sumum í smátíma og eiginlega engum allan tímann. Það gerir erfitt að vita hver er hver og með hverjum maður á að halda.

Ég gerði það að gamni mínu að taka út nokkra kafla í bókinni. Eins og margir vita var Ilíonskviða fyrst þýdd af Sveinbirni Egilssyni, hinum fræga rektor og skáldi í lausu máli, og í bundnu máli var að minnsta kosti fyrri hlutinn þýddur af Benedikt Gröndal, syni hans.

Ég spurði gervigreindina hve margir hefðu verið drepnir. Hún sagði mér að þeir hefðu verið samtals 240 sem sérstaklega er sagt frá.

Rambo og Steven Seagal hefðu verið nokkuð ánægðir með svona handrit.

Í köflum 10 til 12 eru drápin svona:

Kviða	Fallinn	Lið	Banamaður	Hvernig
10	Dolon	Trója	Díómedes	Háls höggvinn með sverði eftir yfirheyrslu
10	Rhesus	Trója, Þrakverji	Díómedes	Drepinn sofandi í næturárás
11	Bienor	Trója	Agamemnon	Ekki nánar lýst
11	Oileus	Trója	Agamemnon	Spjót í höfuð
11	Isus	Trója	Agamemnon	Spjót í brjóst
11	Antiphus	Trója	Agamemnon	Sverð í höfuð
11	Pisander	Trója	Agamemnon	Spjót í brjóst
11	Hippolochus	Trója	Agamemnon	Höfuðið höggvið af
11	Iphidamas	Trója	Agamemnon	Sverð í háls
11	Coon	Trója	Agamemnon	Spjót í síðu
11	Asaeus, Autonous, Opites, Dolops, Opheltius, Agelaus, Aesymnus, Orus, Hipponous	Grikkir	Hektor	Ekki nánar lýst
11	Thymbraeus	Trója	Díómedes	Spjót í brjóst
11	Molion	Trója	Ódysseifur	Ekki nánar lýst
11	Synir Merops	Trója	Díómedes	Báðir drepnir;  sárum ekki lýst
11	Hippodamas, Hypeirochus	Trója	Ódysseifur	Ekki nánar lýst
11	Agastrophus	Trója	Díómedes	Spjót í mjöðm
11	Thoon, Ennomus	Trója	Ódysseifur	Ekki nánar lýst
11	Chersidamas	Trója	Ódysseifur	Spjót í nára
11	Charops	Trója	Ódysseifur	Ekki nánar lýst
11	Socus	Trója	Ódysseifur	Spjót í bak
11	Doryclus, Pandocus, Lysander, Pyrasus, Pylartes	Trója	Ajas	Ekki nánar lýst
11	Apisaon	Trója	Eurypylus	Spjót í lifur
12	Damasus	Trója	Polypoetes	Spjót í gegnum kinn
12	Pylon, Ormenus	Trója	Polypoetes	Ekki nánar lýst
12	Hippomachus	Trója	Leonteus	Spjót í kvið
12	Antiphates	Trója	Leonteus	Sverð
12	Menon, Iamenus, Orestes	Trója	Leonteus	Ekki nánar lýst
12	Epicles	Trója	Ajas	Stór steinn í höfuðkúpu
12	Alcmaon	Grikkir	Sarpedon	Spjót í líkama

Í 10. kviðu drepur Díómedes auk Rhesosar hóp sofandi Þrakverja, en þeir eru ekki allir nafngreindir.

Ég tók eina blaðsíðu úr þýðingu Sveinbjarnar:

1. Ajant Telamonsson vó þar fyrstur víg; hann drap hinn hugstóra Epikles, félaga Sarpedons, og kastaði til hans hrufóttum harðsteini, er þar lá innan garðs efst uppi hjá víginu; var sá steinn svo stór, að ekki mundi maður á bezta skeiði lypta honum með báðum höndum, þeirra manna, er núgerast; en Ajant hóf hann hátt á lopt, og kastaði honum; mölvaði steinninn fjórbóluhjálminn og spreingdi í einu öll beinin í höfðinu, en hann datt, líkur kafhlaupara, ofan af turninum, og var þegar dauður.
2. Þá sókti Glákus að, hinn sterki Hippolókkusson, en Tevkrus skaut til hans ör ofan af hinum háfa garði, þar sem hann sá, að skjöldinn bar frá handleggnum; varð Glákus þá óvígur, stökk aptur ofan af garðinum í kyrrþey, svo eingi Ákkea skyldi sjá, að hann var sár orðinn, og stæra sig af því. Sarpedoni sárnaði mjög, þegar þú Ajant og hinn sterki Lýkómedes, skuluð standa hér og eggja Danáa að berjast af kappi; en eg ætla að fara þángað og eiga þar nokkurn hlut að orustunni; mun eg brátt koma aptur, þegar eg hefi veitt þeim vígsgeingi.
3. Að því mæltu gekk Ajant Telamonsson burt, og með honum Tevkrus bróðir hans samfeðra. Pandíon fór með þeim; hann bar boga Tevkrusar. Þegar þeir komu til turns hins hugstóra Menesteifs, geingu þeir inn á garðinn; var þá mjög ekið að þeim Menesteifi, er þeir komu þar, því hinir hraustu fyrirliðar og höfðingjar Lýkíumanna voru þá að gánga upp á vígin, líkir dimmu jeli; laust þá saman bardaga milli þeirra, og hergnýrinn hófst.
4. Ajant Telamonsson vó þar fyrstur víg; hann drap hinn hugstóra Epikles, félaga Sarpedons, og kastaði til hans hrufóttum harðsteini, er þar lá innan garðs efst uppi hjá víginu; var sá steinn svo stór, að ekki mundi maður á bezta skeiði lypta honum með báðum höndum, þeirra manna, er núgerast; en Ajant hóf hann hátt á lopt, og kastaði honum; mölvaði steinninn fjórbóluhjálminn og spreingdi í einu öll beinin í höfðinu, en hann datt, líkur kafhlaupara, ofan af turninum, og var þegar dauður.
5. Þá sókti Glákus að, hinn sterki Hippolókkusson, en Tevkrus skaut til hans ör ofan af hinum háfa garði, þar sem hann sá, að skjöldinn bar frá handleggnum; varð Glákus þá óvígur, stökk aptur ofan af garðinum í kyrrþey, svo eingi Ákkea skyldi sjá, að hann var sár orðinn, og stæra sig af því.
6. Sarpedoni sárnaði mjög, þegar er hann varð þess varr, að Glákus var burt farinn. þó gaf hann ekki upp bardagann, heldur lagði spjóti til Alkmans Þestorssonar og kom lagi á hann, kipti svo út spjótinu, en Alkman loddi á spjótinu og fell á grúfu, en hin eirbúnu vopn glömruðu utan á honum. þá greip Sarpedon með sínum sterku höndum um vígið, og togaði að sér, féll þá fram alt vígið gjörsamlega; varð garðurinn þá auður að ofan, og gerðiist þar þá uppgánga fyrir marga menn.
7. Nú veittust þeir Ajant og Tevkrus báðir samt að Sarpedoni; skaut Tevkrus ör í hina fögru hlífskjaldarreim, er lá um brjóst Sarpedons, en Seifur varði son sinn fyrir Valkyrjunum, að hann yrði ekki sigraður hjá skutstöfnum skipanna. Ajant hljóp til og lagði í skjöldinn, og gekk spjótið ekki í gegn, en hratt honum, í því hann sókti fram.

Þetta er sjaldnast fallegt. Lifur, heili, tunga og fleiri gagnlegir hlutar líkamans verða fyrir spjótum og örvum og sérstaklega virðast menn hafa gaman af því að skjóta í geirvörtur andstæðinga sinna.

Nafni minn Gröndal snaraði þúsundum erinda á gullaldarmál eins og sést af þessu dæmi í 12. kviðu:

174. Þá var þjóðfrægum
þraung um sköpuð,
því at dólgmegir
drifu á vígi,
guðveðri glíkir
geigrdimmu;
þat váru fólkstjórar
ok fyrirlíðar
lofsælir, liðramir
Lýkíu-manna.

175. Léku þá í lopti
ljómar saman;
hófst hergnýr
hræðiligr;
geingust at, ok gunnar
glæstum veifðu
logum lofðungar
linnvarðaðir.

Hver er þá niðurstaðan þegar maður er búinn að lesa þetta allt saman?

Líklegast sú að grísku guðirnir eru ekki mjög traustir vinir. Í alvöru stríði deyja hetjurnar alltaf, ef ekki í fyrri bókinni þá þeirri seinni. Þá var Ódysseifur nánast einn eftir. Á endanum græða líklega engir nema hugsanlega bókaútgefendur, sem geta gefið út sömu söguna í 3.000 ár því alltaf hefur einhver áhuga á að lesa hana.