Fjórar stjörnur

Það er svo undarlegt við tónlistina að hún getur tekið sér bólfestu í kollinum á manni og maður losnar ekki við hana. Stundum er hún ljúf og mild og maður verður ósjálfrátt glaður við að rifja upp gamlar minningar, eitthvað sem tengt er fallegu lagi eða skrýtnu. Svo getur hún líka haft þveröfug áhrif. Maður verður dapur, kannski vegna þess hvernig hljómarnir eru, kannski vegna þess að textinn er sorglegur eða vegna þess að eitthvað var ekki alveg eins og það átti að vera þegar maður heyrði það fyrst. Eiginlega er það ekki ofmælt að tónlistin sé eins og galdrar og ég held að enginn skilji þann galdur til fulls.

Einn segir að tónlistin sé í bara eins og stærðfræði og annar sagt að tónlistin sé niðurröðun á tilfinningum, en hún er samt eitthvað miklu meira. Jafnvel þau okkar sem hugsa að þau hafi engan áhuga á tónlist eiga sér samt einhverjar minningar tengdar henni.

Fyrsta ballið, fyrsti kossinn, ferð, rómantísk stund, jarðarför – allt getur þetta tengst tónlist og þegar maður heyrir tónana aftur vaknar minningin um það sem einu sinni var.

Núna á þessu ári hafa á tiltölulega skömmum tíma fallið frá fjórir risar úr íslenskri popptónlist. Það eru engar ýkjur að segja að þeir hafi verið risar; Gunni Þórðar, Bó, Megas og Maggi Eiríks.

Gunnar Þórðarson var líklega fyrsti íslenski Bítillinn sem samdi sín eigin lög. Hljómar voru Bítlahljómsveitin úr Keflavík þegar ég var strákur og maður lá við útvarpið þegar lögin þeirra hljómuðu. Til dæmis Fyrsti kossinn, sem var reyndar spilað löngu áður en ég upplifði minn fyrsta alvörukoss. Bláu augun þín, Þú og ég, ljúf lög, Líka mörg fjörug eins og Æsandi fögur. Þetta voru stórkostleg lög, fannst mér. Mér fannst þau ekkert síðri en lög Bítlanna, Rolling Stones og Who eða hvað þær hétu allar þessar útlendu hljómsveitir sem maður reyndar drakk í sig líka.

Þegar Hljómar lögðu upp laupana og ný grúppa var mynduð, Trúbrot, fann maður að eitthvað mikið var í vændum. Ég fór niður í Hljóðfærahús Sigríðar Helgadóttur í Morgunblaðshúsinu og keypti plötuna fyrir jólin 1969. Mér fannst þetta rosalega fín plata.

Þarna voru mörg frumsamin lög, en líka lag eftir Bítlana og svo var þarna vísir að poppóperu, heldur frumstæður reyndar. Engu að síður voru þarna frumherjar í íslenskri tónlist. Rúnar Júl var auðvitað töffarinn, Kalli Sighvats var hljómborðsleikarinn, Gunnar Jökull á trommunum, Shady Owens söng, en auðvitað var höfuðpaurinn Gunnar Þórðar, maðurinn sem samdi lögin.

Þegar Trúbrot ákvað að fara í stúdíó í London og taka upp plötu gerðu þeir ekkert annað í heilan mánuð en að æfa sig, fóru svo út og tóku upp plötuna Lifun. Þá vissi maður að í vændum voru meiriháttar tímamót í íslenskri popptónlistarsögu.

Tónleikarnir voru haldnir í Háskólabíói. Það kostaði 300 krónur inn og ég átti engar 300 krónur. Ég gat samið við Guðbjart í Silla og Valda um að ég fengi að vinna hjá honum næstu tvær vikur til þess að eiga fyrir miðanum. Guðbjartur var til í það, leyfði mér að mala Silvakaffi og sendast. Þrjú hundruð krónurnar fékk ég greiddar út í tæka tíð. Ég mætti um leið og miðasalan opnaði og keypti mér miða á þennan einstæða viðburð. Það var eftirvænting í loftinu og ég varð ekki fyrir vonbrigðum.

Gunnar gat samið stórkostleg lög fyrir lengra komna, en hann átti líka auðvelt með að semja smelli. Heim í Búðardal kom út á þessum árum og það var lag sem maður hálfskammaðist sín fyrir að finnast flott, en enn þann dag í dag syngja allir aðkomumenn, þeir sem komnir eru yfir sextugt að minnsta kosti, þetta lag þegar þeir aka gegnum Búðardal.

Gunnar hélt áfram. Hann vann með flestum aðaltónlistarmönnum landsins, gaf út Reykjavíkurplötur og gaf út plötuna Gunnar Þórðarson. Mér fannst stórkostlega gaman að Gunnar enn að gefa út lög sem náðu á toppinn meira en 20 árum eftir Fyrsta kossinn. Til dæmis Gaggó Vest, frábært lag við texta Ólafs Hauks Símonarsonar og söng Eiríks Haukssonar.

Og hann hætti aldrei að gera góð lög og efla tónlistina. Ég held að það hafi verið fáir íslenskir popptónlistarmenn sem Gunnar vann ekki með einhvern tíma á ævinni. Alltaf sá maður hann og heyrði hér og þar.

Þegar hann var kominn yfir sextugt ákvað hann að venda sínu kvæði í kross, vera ekki lengur popptónlistarmaður heldur semja óperu. Hann samdi eina og þvílík ópera sem það var, Ragnheiður. Við Jóhannes, sonur minn, fórum á frumflutning á óperunni í Skálholti og maður skynjaði að við vorum vitni að meiriháttar viðburði í íslensku tónlistarlífi.

Á þeim tíma var ég í stjórn Íslensku óperunnar og ég var afar glaður þegar Stefán Baldursson óperustjóri samdi við Gunnar um að óperan yrði flutt í Íslensku óperunni. Ekki spillti fyrir að Þóra Einarsdóttir, svilkona mín, söng titilhlutverkið, en ég held að enginn hefði getað gert það jafn vel og hún.

Á þessum tíma voru óperusýningar fáar, kannski þrjár, fjórar á hverri óperu og tapið á hverri uppfærslu var tugir milljóna króna. Eina óperan sem stóð undir sér var Ragnheiður. Ég held að við höfum náð níu eða tíu sýningum af þessu frábæra verki og það var alltaf fullt í Hörpu. Eina ástæðan fyrir því að sýningarnar urðu ekki fleiri var að einhverjir af söngvurunum þurftu að fara í önnur hlutverk erlendis.

Þegar ég var í pólitíkinni hafði Gunnar samband við mig og ræddi við mig um stöðu tónlistarinnar almennt. Ég var þeirrar skoðunar þá að íslenska þjóðin ætti að sýna Gunnari sérstakan virðingarvott og setja hann á heiðurslaun. Ég lagði það meira að segja til en fékk ekki undirtektir á þeim tíma. Úr því var bætt síðar og það átti svo sannarlega enginn það betur skilið. Hann og Megas, annar þeirra sem féll frá á þessu ári, voru meðal þeirra fáu sem flestir gátu nefnt af heiðurslaunaþegum.

Björgvin Halldórsson söng fyrst, svo ég viti, með hljómsveitinni Bendix. Ég man eftir henni þegar þau spiluðu í Langholtsskóla. Þá voru haldin böll í litla söngsalnum uppi á lofti í skólanum og þar var lifandi tónlist. Þar stóð Björgvin syngjandi í pels. Okkur þótti það svakalega flott að hafa alvöru hljómsveit.

Ég man að hann söng franska lagið svonefnda sem frægt varð vegna þess að milli söngtextanna stundi söngkonan Jane Birkin frygðarlega. Björgvin lék þetta eftir á þessu balli við fögnuð unglinganna. Enginn vissi hvort hann fór mikið með franska textann en lagið var stundum spilað í útvarpinu og þá þess vandlega gætt að það væri bara instrumental lag, eins og kallað var, þ.e.a.s. enginn texti eða stunur heyrðust.

Björgvin var svo á frægri popphátíð í Laugardalshöllinni kosinn poppstjarna ársins. Við félagarnir úr hverfinu létum okkur auðvitað ekki vanta á slíkan menningarviðburð. Ég taldi að Trúbrot og Rúnar Júlíusson væru bestu poppararnir, en þeirri kosningu tapaði ég eins og svo mörgum öðrum. Björgvin var kosinn poppstjarna ársins með fullan kassa af atkvæðum og Ævintýri hljómsveit ársins.

Ég man eftir því að Trúbrot kom síðast fram á hátíðinni og var með svolitla stjörnustæla. Það þurfti að bíða eftir að þeir byrjuðu að spila, sem hjálpaði örugglega ekki, meðan Björgvin og Ævintýri létu salinn syngja með í fjöldasöng í vinsælu popplagi.

Skömmu síðar kom út Ár og öld sem mér finnst alltaf aðallag Bjögga.

Björgvin þróaðist síðan í gegnum tíðina, spilaði með öllum aðaltónlistarmönnum landsins, meðal annars keppinautum sínum úr Trúbroti síðar. Ég held að þessir tónlistarmenn upp til hópa hafi orðið ágætir vinir og ekki síst einmitt þeir.

Seinna var hann orðinn hálfgerður skallapoppari þótt hann væri ekki sköllóttur. Hann var með jólatónleika Björgvins, sem ég er ekki viss um að okkur hefði þótt mjög gæjalegt í gamla daga, og ég verð að játa að ég sótti aldrei.

Öðru hvoru hitti ég hann. Við kynntumst lítillega þegar ég var að vinna fyrir Stöð 2, við skoðanakannanir eða kannanir af einhverju tagi, og spjölluðum síðan saman þegar við hittumst.

Síðast hittumst við þegar David Crosby úr Crosby, Stills, Nash & Young kom til Íslands og spilaði í Háskólabíói, sem ekki var einu sinni fullt. Stórkostlega flottir tónleikar. Við höfðum báðir fylgst með Crosby og vissum að hann hafði gefið út nokkrar dúndurgóðar plötur síðustu árin og, að ég held, miklu betri plötur en félagar hans úr þessari frægu hljómsveit, sem átti reyndar aldrei eftir að koma saman aftur. Nú er Crosby látinn líka.

Björgvin hætti að vera Bjöggi  og varð Bó. Hann þótti orðheppinn og vissi alltaf af því að hann var poppstjarnan. Hann var sannarlega einn af þeim aðaltónlistarmönnum sem ég man eftir úr æsku.

Fyrsta sinnið sem ég heyrði minnst á Megas var í húsi við Suðurgötu þar sem einhverjir voru að spila plötu með söngvara sem ég hafði aldrei heyrt nefndan. Ég man ekki af hverju ég var í partíinu eða hverjir voru þar aðrir. Lengi hélt ég því fram að Vigdís, konan mín, hefði verið þar líka, en hún þrætir fyrir það. Við vorum reyndar ekki orðin kærustupar þá. Partíið var að minnsta kosti haldið.

Þá heyrði ég í fyrsta sinn þessa undarlegu plötu. Veturinn á eftir kom Megas fram með hljómsveit á árshátíð Framtíðarinnar í Menntaskólanum í Reykjavík. Ég var þá í stjórn Framtíðarinnar og það sem meira var, ég átti fínt segulband og tók upp lög með hljómsveitinni og Megasi. Þetta varð til þess að í nokkur ár á eftir heilsaði Megas mér alltaf þegar við hittumst.

Mörgum fannst það auðvitað merkilegt að ég skyldi þekkja svona frægan mann því smám saman varð hann frægur, þótt enginn vissi hver hann var þegar fyrsta platan hans kom út.

Ég man eftir því þegar ég var á balli, einu sinni sem oftar, í Klúbbnum í Reykjavík. Þá sá ég aftan á mann sem einhvern veginn skrönglaðist áfram og einhverjir þurftu að styðja hann. Ég þekkti á baksvipnum að þarna var Megas – ætli ég hafi ekki séð á honum eyrun – og hugsaði með mér: „Þessi á ekki eftir að verða langlífur.“

Síðan eru meira en 50 ár liðin og Megas varð langlífur.

Ég hef auðvitað hrifist af bestu lögunum hans eins og margir. Tvær stjörnur er glæsilegt lag og mörg fleiri lög hans eru mjög falleg.

Um tónleika hans  í Háskólabíói árið 2010 skrifaði ég: „Það skildist ekki orð af því sem meistarinn sjálfur söng, en þeir sem sáu hann fyrir þrjátíu og fimm árum eða meira geta undrast að hann kom inn á sviðið teinréttur og sperrtur. Í gamla daga undraðist maður stundum að hann lifði af kvöldið þegar maður sá hann á öldurhúsum. En Megas er klár karl og hefur samið ágæt lög, en textarnir skipta miklu og þá vantaði.“ 

Við Vigdís fórum líka á jólatónleika Megasar í Kexhóteli, líklega fyrir um tólf árum. Það fannst mér geysilega skemmtilegt. Þar tók hann gamlar jólaþulur og spilaði með hljómsveit. Til skamms tíma átti ég upptöku af jólatónleikum Megasar og hljómsveitarinnar.

Mér var hlýtt til Megasar vegna þess að hann bjó í meira en tuttugu ár með Margréti Blöndal, frænku minni, sem er indæliskona sem mér þykir vænt um. Ég var líka svolítið hreykinn þegar hún sagði mér að Megas hefði lesið sögu sem ég setti í afmælisblað þegar ég varð fimmtugur. Þetta var heldur undarleg saga sem ég held að fáir hafi skilið, en Megasi fannst hún ágæt.

Þegar við gáfum út Ský, flugblað Flugfélags Íslands, datt okkur í hug að fá Megas og Rúnar Júl til þess að koma saman á mynd, tvo sextuga snillinga. Ég stakk upp á kaffihúsi í Borgartúninu sem Rúnari leist vel á, en Megasi fannst fráleitt að fara svo langt að heiman. Á endanum hittust þeir á Borginni, Megas lét bíða eftir sér í þrjú kortér, en þegar hann kom fór vel á með þeim.

Ég reyndi alltaf að heilsa Megasi þegar ég hitti hann, en seinustu árin held ég að hann hafi verið búinn að steingleyma hver ég var og mundi örugglega ekki eftir okkar fyrstu kynnum.

Goggi, Þorgeir heitinn Kjartansson, vinur minn, og ég ræddum oft um Megas og lögin hans. Við vorum sammála um að mjög mörg af fallegu lögunum væru erfið, ekki síst lagið um Rauðhólana, sem ég get varla hugsað mér að hlusta á aftur vegna þess að textinn er svo óhugnanlegur. Goggi kunni margar sögur af Megasi.

Plöturnar með Megasi og Senuþjófunum eru fín verk. Það kom mér á óvart hversu glæsileg sum lögin þar eru. Auðvitað er hann tormeltur, fyrir marga að minnsta kosti, og ég held að mömmu hafi fundist ég svolítið skrýtinn að vera að hlusta á þennan furðufugl.

Þegar bókin með textum Megasar kom út ákvað ég að gefa tveimur nákomnum mér hana í jólagjöf. En hún reyndist hvergi vera til þannig að ég fór til útgefanda á Bræðraborgarstíginn. Þar hitti ég Egil Jóhannsson og af einhverri heppni voru einmitt tvö eintök eftir. Egill sagði við mig: „Pabbi vildi gefa þetta út, en ég hafði enga trú á því að svona bók seldist. Á endanum lét ég það eftir honum. Svo er hún núna uppseld!“

Maggi Eiríks kom fram á „týndu árunum“ hjá mér. Ég fór til Bandaríkjanna árið 1975 og kom ekki aftur heim fyrr en seint árið 1982, sem varð til þess að ég missti af mörgu því sem var að gerast bæði í tónlist og öðrum listum hér á landi á þeim tíma.

Þá komu einmitt Maggi Eiríks og Mannakorn fram. Halldór Guðmundsson rithöfundur sagði mér einu sinni að hann hefði verið að dunda við að spila á píanó lög eftir Magga Eiríks. Ég var ekki alveg klár á hver Maggi Eiríks var, en þegar Halldór nefndi nokkur lög ákvað ég að eignast þessa nótnabók sem hann var að spila upp úr.

Ég fór í hljóðfærabúðina Rín og þar var einmitt höfundurinn, Magnús sjálfur, að afgreiða. Ég fékk síðasta eintakið af bókinni, meira að segja áritað af honum sjálfum til sonar hans, en hann lét þess getið að þetta eintak væri gallað vegna þess að hljómarnir væru rangir.

Með þessari ágætu bók kynntist ég lögum Magnúsar mjög vel. Sum þekkti ég auðvitað, eins og allir gerðu að minnsta kosti: Braggablús, Gleðibankann, Garún, Garún og mörg fleiri. Það var greinilegt að hann átti létt með að semja og gat gert óvenjuleg, grípandi lög.

Það er ekki oft sem ég sé eftir þessum glötuðu árum mínum úr listalífinu, en stundum hugsa ég að það væri gaman að eiga einhverjar minningar frá þessum tíma sem tengdust lögum Magga Eiríks. Ég heyrði flest þeirra ekki fyrr en löngu seinna, nema náttúrlega Gleðibankann sem allir þekktu.

 Andrea Jónsdóttir sagði í greininni í Skýjum: „Listamaðurinn á að leiða fólkið og hafa sjálfur frelsi til að skapa.“

Þessir fjórir tónlistarmenn eru núna gengnir en þeir leiddu heila kynslóð, hver með sínum hætti. Lífið er stutt, listin er löng. Lögin þeirra eiga eftir að hljóma í langan tíma. Sum þeirra gleymast kannski um stund, en ég er viss um að mörg eiga þá eftir að vakna upp aftur, öðlast nýtt líf og veita fólki gleði um langa framtíð.