Stjórnmálaferill Geirs H. Haarde er einstakur fyrir stjórnmálamann hér á landi. Hann byrjaði með afar hefðbundnum hætti fyrir ungan, framagjarnan Sjálfstæðismann og allt var eftir bókinni þar til hann varð forsætisráðherra eins og að var stefnt. Svo tók ferillinn snögga 180° beygju, kannski brotlendingu. Endirinn varð svo aftur eins og ekkert hefði í skorist, rétt eins og mátti búast við í upphafi.
Geir segist hafa verið tregur til að skrifa ævisögu, það hefði ekki verið á dagskrá hjá sér. Svo höguðu örlögin því til að það varð næstum óumflýjanlegt. Því ber að fagna útgáfu bókarinnar, því sannarlega var þörf á því að birta hlið Geirs á þeirri orrahríð sem hófst árið 2008 og lauk ekki fyrr en mörgum árum síðar.
Flestir hafa eflaust mestan áhuga á því að lesa frásagnir hans af Hruninu og landsdómsmálinu, máli sem verður þeim sem að því stóðu til ævarandi skammar. Þess vegna kemur á óvart að frásagnir af persónulegum málum Geirs eru með því dramatískasta sem bókin fjallar um. Veikindi og fráfall föður og bróður Geirs þegar hann var enn á barnsaldri snerta streng í brjóti lesenda. Ekki síður frásögnin af því hvernig veikindi eldri bróður hans höfðu þau áhrif að breyta hegðan hans til hins verra, ættingjum og einkum föður þeirra til mikils ama.
Síðar segir Geir frá því hvernig Inga Jóna, eiginkona hans, var við dauðans dyr fljótlega eftir að þau komu til Bandaríkjanna þar sem hann var sendiherra. Þar mátti varla muna mínútum.
Sjálfur heyrði ég fyrst af Geir þegar ég var stráklingur, 14-15 ára, en þá var ég sendill á verkfræðistofu þar sem mágkona hans vann. Af frásögn hennar varð mér ljóst að mjög náið samband var á milli Geirs og Steindórs, eldri bróður hans. Mér fannst það svolítið sérstakt, en fékk á því skýringu þegar ég las um áföllin sem höfðu dunið á fjölskyldunni nokkrum árum fyrr.
Flestir sem áhuga hafa á stjórnmálasögu vilja gjarnan heyra um kynni Geirs og samskipti við aðra þekkta menn sem komu við þá sögu. Hann segir vissulega frá mörgum, en að eigin sögn hefur hann ekki gaman af því að tala illa um fólk og maður hefur á tilfinningunni að margt sé ósagt látið, eða sagt á dulmáli sem aðeins innvígðir og vel lesnir skilja.
Geir er hagfræðimenntaður og segir frá því að hann hafði verið fenginn til þess að þýða bók John Kenneth Galbraith Öld óvissunar. Ég bjó í Bandaríkjunum þegar sjónvarpsþættir sem bókin er byggð á (eða kannski var það öfugt) voru sýndir. Okkur sem vorum í hagfræðinámi var gert skylt að horfa á þessa þætti, sem ég gerði samviskusamlega. Galbraith þótti vinstrisinnaður á bandaríska vísu og frjálshyggjumaðurinn Milton Friedman gerði aðra þætti sem nefndust Frelsið til að velja. Í minningunni voru hans þættir ekki jafn vandaðir. Hvað sem þessu líður segist Geir ekki hafa verið sérstakur aðdáandi Galbraith en hafi þó tekið að sér að þýða bókina. Þetta vissi ég ekki og hélt á þeim tíma að Geir væri ekki á frjálshyggjulínunni.
Stjórn Gunnars Thoroddsens er líklega versta ríkisstjórn Íslandssögunnar, en Gunnar og nokkrir félagar hans úr Sjálfstæðisflokknum tóku höndum saman við Framsókn og Alþýðubandalag um ríkisstjórn. Geir fer mildum höndum um Gunnar og telur hann hafa verið snjallan og merkan stjórnmálamann. Ferilskrá Gunnars var vissulega glæsileg ef litið er á embættin sem hann gegndi, en afrek hans eru fá. Frásögn Svavars Gestssonar af skilyrðum Gunnars fyrir stjórnarmynduninni 1980 er kostuleg. Gunnar var ábúðarmikill á fundi þeirra með Steingrími Hermannssyni og talaði hægt og virðulega. Í fyrsta lagi taldi Gunnar nauðsynlegt að flytja skipaviðgerðir inn í landið og í öðru lagi … Nú kom listræn pása. „ … teldi ég að kanna ætti hvort ekki er unnt að flytja flugvélaviðgerðir inn í landið.“ Þeir félagar skildu glaðir við Gunnar þetta kvöld. Allir þrír skildu svo við landið í 120% verðbólgu.
Geir var aðstoðarmaður Alberts Guðmundssonar sem varð fjármálaráðherra árið 1983, en hann var, eins og allir vissu á þeim tíma, fyrirgreiðslupólitíkus, en sú í þeirri tegund hefur sem betur fer fækkað mikið á seinni árum. Geir ber Albert ágætlega söguna, þótt ekki þurfi að vera mjög glöggur lesandi til þess að átta sig á því að hann hefur skömm á því að réttur borgaranna sé háður duttlungum ráðherra, en Albert var meistari í því að gera mönnum greiða sem hann innheimti svo á prófkjörsdag.
Síðar segir Geir að upp hafi komið „ágreiningur á milli Albert og flokksforystunnar“ árið 1987 sem leitt hafi til fylgishruns flokksins, en í raun hafði Albert, sem þá var fjármálaráðherra tekið við greiðslum frá Hafskipum, þar sem Björgólfur Guðmundsson var þá forstjóri, án þess að telja þær fram. Með þetta afrek á ferilskránni vék Albert af lista Sjálfstæðisflokksinn, stofnaði Borgaraflokkinn og fékk sjö þingmenn. Sjálfstæðisflokkurinn minnkaði að sama skapi. Geir kýs að rifja það mál ekki frekar upp. Hér eins og víða annars staðar hefði ég gjarnan viljað að Geir segði meira.
Geir var kosinn á þing í þessum sögulegu kosningum árið 1987 og segir frá því hvernig hann kom ásamt fleirum bjórmálinu á endanum í gegn við mótstöðu Svavars Gestssonar, Steingríms J. og Sverris Hermannssonar. Geir hefur verið með bros á vör þegar hann minntist þessa.
Árið 1991 þegar Davíð Oddsson bauð sig fram gegn sitjandi formanni, Þorsteini Pálssyni, lýsti Geir, einn þingmanna flokksins, yfir stuðningi við Davíð. Segist þó ekki hafa komið nærri framboðinu, en talið líkurnar á góðu gengi í kosningunum meiri undir stjórn Davíðs og jafnvel þótt gengi flokksins yrði gott í kosningunum væri líklegt að formenn annarra flokka myndu einangra Þorstein og neita að vinna undir hans forsæti.
Davíð vann, Sjálfstæðisflokkurinn vann sigur í kosningunum og ný stjórn var mynduð á mettíma. Sjálfstæðisflokkurinn sem hafði verið andsnúinn aðild að EES sneri við blaðinu og flestir þingmenn unnu af heilindum að málinu. Geir varð formaður þingflokksins, sem var þá tortrygginn í garð hins nýja formanns, sem sást meðal annars á því að kandídat formannsins, Björn Bjarnason, varð undir í kosningu innan þingflokksins gegn Eyjólfi Konráð Jónssyni um formennsku í utanríkisnefnd. Þetta var stórmál því nefndin þurfti að fjalla um EES-samninginn og Eykon var andsnúinn honum ásamt fleiri Sjálfstæðismönnum. Ári síðar hafði Davíð náð betri tökum á flokknum og Björn var kosinn formaður nefndarinnar og tókst ásamt Jóni Baldvin Hannibalssyni utanríkisráðherra að tryggja Íslandi aukaaðild að Evrópusambandinu, sem var mikið gæfuspor fyrir þjóðina og hefur aukið hagsæld þjóðarinnar undanfarin 30 ár. Viðbrögðin voru þó misjöfn á sínum tíma og mörgum var heitt í hamsi. Geir vitnar í ummæli Bjarna Benediktssonar eldri: „Voru þá þegar [vegna samnings við Norðmenn árið 1932] uppi landráðabrigsl, sem ætíð síðan hafa fylgt flestri samningagerð við erlenda menn.“ Það var gæfa Íslendinga að á þeim tíma voru nógu margir stjórnmálamenn óhræddir og Geir staðfestir að mörg mikilvæg skref voru stigin í átt til frelsis með EES-aðildinni.
Meðan Geir var formaður þingflokksins komst hann að því að Össur Skarphéðinsson var „ólíkindatól og gat verið viðskotaillur og erfiður í skapi.“ Geir átti síðar eftir að kynnast ýmsum hliðum á Össuri, ekki síst í eftirköstum Hrunsins.
Árið 1998 tók Geir við embætti fjármálaráðherra af Friðrik Sophussyni, sem hafði stýrt ráðuneytinu gegnum erfiða tíma, en líka gert margar góðar og mikilvægar breytingar til nútímavæðingar vinnubragða innan ráðuneytisins. Á tíma Geirs í ráðuneytinu næstu sjö árin voru skuldir ríkisins greiddar niður og voru sáralitlar í lok hans tímabils, sem átti heldur betur eftir að koma sér vel í bankahruninu. Skattar voru lækkaðir, sem almennt var jákvætt, en þó átti ákvörðun um 7% matarskatt eftir að draga langan dilk á eftir sér, en langheppilegast er að allar vörur beri sama virðisaukaskatt, hann sé almennur og sem lægstur.
Svo gerist það árið 2005 að Davíð hættir sem formaður Sjálfstæðisflokksins og Geir sem hafði þá verið varaformaður í sex ár tók við formennsku í flokknum. Yfirbragð flokksins breyttist og varð vingjarnlegra. Geir varð utanríkisráðherra fyrst eftir að Davíð hætti sem formaður, en forsætisráðherra eftir að Halldór Ásgrímsson sagði af sér eftir ófarir Framsóknarflokksins í sveitarstjórnarkosningum vorið 2006. Ári síðar var Geir vinsælasti stjórnmálamaður landsins. Vandséð var hver annar gæti tekið forystu í ríkisstjórn. Geir nefnir það ekki, en það vakti athygli á sínum tíma þegar Fréttablaðið sló því upp á forsíðu í aðdraganda kosninganna að stjórnarflokkarnir hefðu svikið mörg kosningaloforð. Athyglin var ekki síst vegna þess að ritstjóri Fréttablaðsins var fyrrum formaður Sjálfstæðisflokksins og maður með meiri reynslu af trúnaðarstörfum fyrir flokkinn en flestir aðrir, Þorsteinn Pálsson. Hann hefur ekki talið Geir eiga neitt inni hjá sér.
Sjálfstæðisflokkurinn vann sigur í þingkosningum þetta vor. Geir segir frá því hvernig Steingrímur J. lá á húninum hjá honum og nánast grátbað um að komast í ríkisstjórn, en sú stjórnarmyndun átti öll að vera á forsendum Steingríms og hans flokks. Ekkert varð af því og stjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar var mynduð. Þetta varð sú stjórn sem þurfti að takast á við bankahrunið.
Í bókinni koma fram atburðir dagana, vikurnar og mánuðina fyrir og eftir bankahrunið frá sjónarhóli Geirs. Gráglettni örlagnanna olli því að hann var í forystu þegar þjóðin varð fyrir þessu áfalli sem litaði hans ævi með dökkum litum í mörg ár. Ég hef áður fjallað um hlut Geirs, en sú vísa er ekki of oft kveðin:
„Auðvitað hefði Geir getað gert betur, sérstaklega hefði hann vitað fyrirfram hvað framtíðin bæri í skauti sér, en í æsingnum yfir meintum misgjörðum hefur gleymst að minna á framlag hans:
· Geir lagði fram frumvarp til neyðarlaga sama dag og hann hélt margfrægt sjónvarpsávarp.
· Geir lýsti því yfir að ríkið ábyrgðist bankainnistæður á Íslandi og róaði þannig fólk sem hafði dagana á undan gert áhlaup á bankana.
· Geir leitaði eftir aðstoð Alþjóða gjaldeyrissjóðsins, ákvörðun sem sumir fordæmdu, en varð þjóðinni til bjargar.
· Geir lét semja mikilvægar skýrslur fyrir Sjálfstæðisflokkinn, skýrslur sem hefðu getað hjálpað flokknum og landinu, hefðu þær ekki verið slegnar út af borðinu í kjánagangi.
Nær væri að Alþingi þakkaði Geir hans góðu verk og forsætisráðherra [Katrín Jakobsdóttir] bæði hann og þjóðina afsökunar á frumhlaupi sínu og þingsins.“
Ekki er ástæða til þess að rekja hér einstaka atburði í smáatriðum, en fróðlegt er að lesa um tilboð/ósk Steingríms J. um þjóðstjórn, tillögu sem varð að engu eftir að Davíð Oddsson byrjaði sitt framlag á ríkisstjórnarfundi á að segja að aldrei hefði verið viðlíka þörf á þjóðstjórn og þá. Flestir viðstaddir og allir Samfylkingarráðherrarnir lásu það svo að Davíð væri að bjóða sjálfan sig fram til forystu á ný, hvort sem það var meiningin eða ekki. Þegar Geir sagði Steingrími að hugmyndin væri dauðadæmd lét sá síðarnefndi þess getið að hann kynni vel að skipuleggja mótmæli og óeirðir, sem kom svo á daginn.
Geir talar um hugmyndirnar um að fá AGS að borðinu, ráðstöfun sem bjargaði því sem bjargað varð í efnahagsmálum. Honum fannst „athyglisvert“ að einu andstæðingar þeirrar ráðstöfunar voru formaður bankastjórnar Seðlabankans (Davíð Oddsson) og forystumenn VG með Steingrím J. Sigfússon í broddi fylkingar. Steingrímur varð síðar helsti lærisveinn AGS á Íslandi þegar hann kom í fjármálaráðuneytið, en ekki er getið um að formaður bankastjórnarinnar hafi neitt lært.
Auðvitað er þyngra en tárum taki að hugsa til þess að á þeim tíma, sem þjóðin þurfti mest á styrkri stjórn fullfrísks fólks að halda, urðu báðir formenn stjórnarflokkanna mjög alvarlega veikir svo um líf og dauða gat verið að tefla á tímabili hjá bæði Geir og Ingibjörgu Sólrúnu. Stjórnarslitin áttu sér talsverðan aðdraganda og ljóst að hinn slægi Össur lék þar lykilhlutverk og hóf viðræður við VG löngu fyrir áramót. Í raun voru guðfeður ríkisstjórnar Samfylkingar og VG tveir: Ólafur Ragnar Grímsson, andlegur leiðtogi og ráðgjafi Össurar, og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, nýkjörinn formaður Framsóknarflokksins, sem varði ríkisstjórnina vantrausti. Þar sannaðist að fall er ekki alltaf fararheill.
Geir talar ekki um það, en það er ekki útilokað að ef Samfylkingarmenn hefðu ekki hlaupist undan merkjum ríkisstjórnarinnar hefðu Sjálfstæðismenn stutt við umsóknarferlið að fullri aðild að Evrópusambandinu. Geir hafði sjálfur sagt að afstaða í málinu væri ekki trúaratriði heldur hlyti að ráðast af hagsmunamati. Þannig er ekki ólíklegt að Össur Skarphéðinsson beri mesta ábyrgð á því að landið er ekki enn orðið fullgildur aðili að þessu hagsmuna- og friðarbandalagi.
Eftir stjórnarskiptin þurfti Geir að ganga undir erfiða aðgerð vegna krabbameins í vélinda og endurhæfingarferli sem auðvitað var ekki auðvelt, þótt annað hefði ekki bæst ofan á. En þá ákváðu þingmenn VG og meirihluti þingmanna Samfylkingar að grípa til þess einstaka níðingsverks að ákæra Geir og stefna honum fyrir Landsdóm. Þá sögu rekur Geir ítarlega í bókinni, enda illa að honum vegið og hann vill að hans hlið komi vel fram. Fyrir flesta aðra er þessi umfjöllun of ítarleg, þó að hún sé skiljanleg. Hann segir ekki nákvæmlega frá réttarhöldunum, heldur aðdraganda þeirra, niðurstöðu og hverjir beri ábyrgð á því frumhlaupi sem ákæran var. Það vakti athygli mína að Styrmir Gunnarsson var einn þeirra sem taldi slík réttarhöld nauðsynleg, þó að raunar hafi margt bent til þess að dómgreind hans hafi versnað hin seinni ár ævinnar, einkum eftir að hann naut ekki lengur samneytis við Matthías Johannessen, sem hafði áhrif á hann til góðs.
Geir getur þó um aumkunarverðan þátt Steingríms J. Sigfússonar sem óskaði sjálfur eftir því að fá að bera vitni. Framburður hans var nánast eins og gamanþáttur fáránleikans, því að hann hafði ekkert fram að færa sem varpaði ljósi á málsatvik.
Réttarhaldið var þjóðarskömm eins og Karl Sigurbjörnsson biskup orðaði það réttilega í ávarpi árið 2012. Útkoman varð líka hlægileg þegar Geir var á endanum sakfelldur fyrir veigaminnstu og vitlausustu ákæruna: Að halda ekki fund.
Geir segir frá mörgu fleiru í bókinni. Frásögnin er lipur og einlæg. Þau Inga Jóna eru samhent og oft segir hann frá því hvernig þau heimsækja fólk sem hafði komið við á lífsleið þeirra. Mér finnst það fallegt. Hann hefði vel getað sagt meira um ýmsa sína samverkamenn án þess að tala illa um þá heldur aðeins með því að segja hlutina eins og þeir voru (og eru). Í bókinni kemur oft fram að vinátta er lítils virði í pólitíkinni, sem gildir jafnt um samherja og andstæðinga. Sumir þeir sem ákærðu Geir og vildu dæma hann til fangavistar töldu að þeir gætu áfram átt við hann vinsamleg samskipti eins og ekkert hefði í skorist. Ákafi margra við að koma höggi á Sjálfstæðisflokkinn varð til þess að þeir færðu pólitískan ágreining inn í réttarsal í fyrsta og vonandi eina sinn í Íslandssögunni.
Mikill fengur er að þessari Ævisögu Geirs. Hann lítur ekki á sig sem mannkynsfrelsara eða trúboða heldur segir einfaldlega söguna frá sínu sjónarhorni. Þó að ég sé löngu mettur af frásögnum um Hrunið þá finn ég vel að nauðsynlegt var að þessi frásögn kæmi fram.
Heimasíða Benedikts Jóhannessonar 