Fáir ná að marka svo djúp spor að þau sjáist um áratugi, jafnvel aldir. Verkfræðingar eru heppnir að því leyti að ef þeim tekst vel til njóta kynslóðir afrakstursins um langa framtíð. Sjálfir gleymast þeir oft, en það er ástæða til þess að halda þeim og afrekum þeirra á lofti. Einn þeirra sem átti ævintýralegri ævi en flestir og réðst í stórvirki sem öðrum uxu í augum var Jóhannes Zoega hitaveitustjóri.
Draumurinn og baráttan við pólitíkusa
Nú á dögum er einfalt mál fyrir Íslendinga að sækja nám víða um heim og innlendir háskólar bjóða líka upp á margra ára nám í fjölmörgum greinum. Árið 1936 var ástandið ekki svona gott. Utanlandsferðir voru stórmál, landið var fátækt af gjaldeyri og það var heimskreppa. Þeir Íslendingar sem vildu leggja fyrir sig verkfræði fóru flestir til Kaupmannahafnar.
Átján ára nýstúdent frá MR hafði önnur áform. Hann hafði lesið að Þjóðverjar væru fremstir Evrópuþjóða í vísindum og tæknimálum. Þangað vildi hann fara og læra vélaverkfræði. Jóhannes Zoega (1917-2004) var Norðfirðingur, foreldrar hans höfðu flutt austur á land til þess að leita tækifæranna eftir aldamótin 1900. Hann hafði ungur hrifist af vélum og hafði frá barnsaldri dundað við að laga bæði utanborðsmótora og bílvélar.
Honum gekk vel á stúdentsprófi og sótti um „stóra styrkinn“ svokallaða sem var veittur fjórum nýstúdentum á hverju ári. Þetta var ríflegur styrkur til nokkurra ára. Ólafur Daníelsson stærðfræðikennara gaf Jóhannesi forkunnar gott vottorð um að vera besti nemandi sem Ólafur hefði haft. Það dugði ekki, umsókninni var hafnað. Jóhannes grunaði að pólitík og persónuleg mál hefðu spilað inn í.
Barði Guðmundsson menntaskólakennari var formaður Menntamálaráðs sem úthlutaði styrknum. Jóhannes hafði hann grunaðan um að hafa stungið vottorðinu góða undir stól og aldrei lagt það fram. Gefum Jóhannesi orðið: „Barði var mikill krati og viðkvæmur fyrir ýmsum athugasemdum okkar og spurningum. Ég held að hann hafi aldrei gleymt því, þegar við vorum að læra um innrás Langbarða í Norður-Ítalíu, að ég spurði hann hvort ekki færu neinar sögur af Stuttbörðum. Barði var maður lágvaxinn, samanrekinn kubbur. Hann missti stjórn á sér, hann þoldi þetta ekki. … Faðir minn vildi samt að ég héldi áfram með umsóknina um skólavist, færi út og byrjaði námið. Hann ætlaði að reyna að hafa einhver ráð til að styrkja mig við námið og ég sótti um gjaldeyrisleyfi.“
En pólitíkin kom enn við sögu. Framsóknarmenn heftu för íhaldsstráksins að austan. Jóhannes fékk alltaf neitun um gjaldeyri þótt allir hans bekkjarbræður fengju gjaldeyri til náms. Hann var sá eini sem fékk ekki einu sinni leyfi. Veturinn fór þó ekki alveg til spillis því Jóhannes fékk vinnu hjá vélsmiðjunni Hamri og fékk þar hagnýta reynslu sem reyndar var krafist af þeim sem vildu læra í Þýskalandi þá. Ekkert gekk samt með gjaldeyrisumsóknina. Svarið var ævinlega hið sama: „Enginn möguleiki ennþá, reynið aftur ef þér viljið.“ Daginn eftir sendi hann svo nýja umsókn. Þetta endurtók sig allan veturinn.
Um vorið 1937 fékk Jóhannes tilkynningu um það frá Tækniháskólanum í München sem hann hafði sótt um skólavist að breyting yrði á kennslufyrirkomulaginu og bætt við sumarönn. Hann gerði enn eina tilraun til að tala við Framsóknarmanninn í gjaldeyrisnefndinni, en svarið var nei. En þá datt Tómasi, föður Jóhannesar, í hug að tala við góðan kunningja sinn í Framsóknarherbúðunum. Þetta bar árangur; loksins fékkst gjaldeyrisleyfi þegar maður með rétt flokksskírteini talaði máli Jóhannesar.
Í heimstyrjöldinni miðri
Jóhannes fór út til Münchenarborgar og lauk þaðan fyrrihlutaprófi í vélaverkfræði árið 1939. Þegar nokkrir Íslendingar fór á krá til þess að fagna próflokum voru þeir minntir á að heimsviðburðirnir voru nálægir. Lítill hópur einkennisklæddra nasista marséraði inn í veitingasalinn og settist við borð skammt frá Íslendingunum. Meðal þeirra var sjálfur foringinn, Adolf Hitler, ásamt enskri vinkonu sinni, Unity Mitford. Sú kannaðist við félaga Jóhannesar og settist hjá þeim um stund og fór svo aftur til kanslarans.
Þetta sumar fór Jóhannes heim í sumarfrí, en þótt stríðsátök hæfust í september ákvað hann samt að halda áfram til þess að ljúka námi, í þetta sinn í Berlín. Fljótlega hörðnuðu stríðsátökin og þegar seinni hluta námsins var lokið árið 1941 var vonlaust að komast heim til Íslands, sem þá hafði verið hertekið af Bandamönnum. Jóhannes hélt aftur til Münchenar, þar sem hann undi sér betur en norðurfrá. Hann þurfti náttúrlega að fá vinnu, en það gekk ekki vel. Allar dyr voru lokaðar fyrir þessum nýútskrifaða verkfræðingi. Hann fékk svo skýringuna. Grípum niður í frásögn Jóhannesar:
„Ég var farinn að gerast órólegur þar sem þessi árangurslausa atvinnuleit hafði þegar tekið á annan mánuð og peningar mínir þrotnir. Þá sá ég auglýsingu í blaði frá litlu fyrirtæki, sem mér skildist að framleiddi potta og pönnur eða einhverskonar búsáhöld og vantaði verkfræðing eða tæknifræðing. Ég fór þangað og hitti eigandann sjálfan. Þegar hann sá að ég hafði próf frá Tækniháskólanum í Berlín vildi hann undir eins ráða mig, en þurfti fyrst að fá atvinnuleyfi fyrir mig. Eftir nokkra daga hringir hann til mín mjög dapur og segist ekki hafa fengið leyfið. Mér fannst nú fokið í flest skjól, þar sem jafnvel þetta starf sem lítið hafði með stríðsrekstur að gera var mér lokað. Hann bætir svo við að hann hafi verið beðinn að segja mér að ég ætti að koma til ákveðins herforingja í Reichsabwehr, en það er njósnadeild þýska hersins. Ég hugsa með mér: Hvað er nú á seyði?
Ég fer til Reichsabwehr og eftir stutta bið er mér vísað inn í skrautlega stofu eða sal og boðið sæti í þægilegum stól við lágt kaffiborð. Rétt á eftir kemur inn herforingi, miðaldra maður, og heilsar mér mjög vingjarnlega og sest við borðið á móti mér. Í sömu mund kemur ung stúlka með kaffibakka og koníaksglös. Nú vaknaði hjá mér óþægilegur grunur: Hann ætlar að fá mig til að njósna! Eftir nokkrar kurteisis spurningar um mína hagi kemur hann að efninu og segir að ég geti því miður ekki fengið að vinna hjá pottaframleiðandanum, þeir hefðu mikilvægara starf fyrir mig. Ég náfölnaði og svitnaði. Þarna kemur það, hugsaði ég með mér. Hann hélt áfram: „Ég hef hugsað mér að þér fáið verkfræðistarf hjá BMW (Bayrische Motoren Werke).“ Ég náði andanum aftur og eftir nokkra þögn segi ég honum að þangað hafi ég snúið mér skömmu eftir að ég kom frá Berlín en fengið afsvar eins og reyndar hjá mörgum öðrum fyrirtækjum líka. „Ég veit allt um það“, segir hann, „og þekki raunasögu yðar við atvinnuleit að undanförnu. Við höfum athugað mál yðar og þess vegna boðaði ég yður á minn fund. Ég get aðeins sagt yður eitt: Það er sitt hvað, Gestapo í Berlín og Reichsabwehr í München.“
Nú varð ég aftur orðlaus en á þægilegri hátt heldur en þegar mér var boðið kaffið og koníakið. Ég mundi eftir atviki frá því í Berlín þar sem við höfðum setið saman nokkrir stúdentar og hneyksluðumst á Þjóðverjum fyrir að hafa sökkt íslensku fiskiskipi. Þjóðverji einn sat við borðið hjá okkur og hann hefur sagt frá því að ég hafi hallmælt þýska sjóhernum fyrir þessa gjörð! Þannig var ég orðinn hættulegur maður.“
Jóhannes vann í tæpt ár hjá BMW, en fékk svo starf hjá prófessor Nusselt, sem var einn virtasti fræðimaður heims á sviði varmafræði. Vorið 1943 spurði Jóhannes prófessor sinn hvort hann geti ekki fengið að vinna að doktorsverkefni. Leyfið var auðsótt. Verkefnið var að mæla svokallað kveikjuhik (Zündverzug) við brennslu á gastegundum. Til þessara mælinga þurfti mikinn búnað og nákvæm mælitæki. Hann varð oft að vinna við tilraunirnar og undirbúning þeirra á kvöldin og fram á nótt. Allur þessi undirbúningur var erfiðari og tók miklu lengri tíma en verið hefði á friðartímum. Leyfi hernaðaryfirvalda þurfti fyrir nokkrum tækjum og efnum og það tók tíma og fyrirhöfn. Mestum erfiðleikum ollu þó loftárásirnar sem fóru mjög vaxandi frá hausti 1943 til stríðsloka, einkum var erfitt sumarið 1944. Þrisvar eyðilögðust tilraunatækin að meira eða minna leyti, í síðasta skiptið svo til algjörlega þegar stór sprengja gjöreyðilagði vélasafnið og rannsóknastofuna að miklu leyti í janúar 1945. Þar með lauk rannsóknum Jóhannesar á þessu sviði, en hann sá ekki neina leið til þess að taka upp þráðinn aftur því að í Þýskalandi var allt í rúst næstu árin eftir stríðslok.
Stórhugur og stórvirki
Jóhannes komst heim síðsumars árið 1945, giftist heitmey sinni Guðrúnu Benediktsdóttur, sem hafði setið í festum öll stríðsárin. Hann hóf störf hjá Hamri, nú sem verkfræðingur en ekki lærlingur. Árið 1952 varð hann forstjóri Landsmiðjunnar og gegndi því starfi í áratug. Merkilegust voru þó afrek hans við að leiða hitaveitu í öll hús á höfuðborgarsvæðinu.
Margar nefndir höfðu verið búnar til vegna áforma um stækkun Hitaveitunnar og sú síðasta var skipuð 1954. Jóhannes tók við formennsku í nefndinni árið 1958. Á þessum tíma var bara gamli miðbær Reykjavíkur hitaður með heitu vatni og ekki hafði verið lögð hitaveita í ný hverfi í rúman áratug. Nefndin skilaði af sér niðurstöðu í lok 6. áratugarins og taldi vel gerlegt að leggja hitaveitu í alla höfuðborgina, en á þeim tíma voru langflest hús hituð með olíu með ærnum tilkostnaði og auðvitað mengun. Svo vel vildi til að á sama tíma var skipt um borgarstjóra í Reykjavík, Geir Hallgrímsson tók við af Gunnar Thoroddsen. Geir trúði nefndinni og hitaveitumálið var það sem brann heitast á borgarbúum á þessum árum. Þrátt fyrir vatnsleysi sums staðar í kuldaköflum var eftirsóknarvert að eiga heima á hitaveitusvæðum. Menn borguðu helmingi minna fyrir hitann og losnuðu við kola- og olíukyndinguna og eldhættuna. Auðveldara var að selja hús á hitaveitusvæði en utan þess. Borgarstjórnarkosningar áttu að fara fram árið eftir og þetta gat orðið gott stefnumál fyrir ungan borgarstjóra.
Geir réði Jóhannes sem hitaveitustjóra með það að markmiði að hrinda áætluninni í framkvæmd, en ekki höfðu allir trú á því að það væri heillaráð. Jóhannes tók við sem hitaveitustjóri vorið 1962 og fljótt sást að nýjum manni fylgdu ný vinnubrögð. Ákveðið var að bjóða allar framkvæmdir Hitaveitunnar út til verktaka. Þetta olli miklum fjaðraþyt hjá starfsbræðrum Jóhannesar hjá Reykjavíkurborg, forstjórum Rafmagnsveitu og Vatnsveitu sem voru þeirrar skoðunar að ekki væri rétt að fela öðrum en föstum starfsmönnum fyrirtækjanna svona sérfagleg verk. Annað mundi leiða til óvandaðra vinnubragða og lakari verka. Í ljós kom að Jóhannes hafði rétt fyrir sér, framkvæmdakostnaður lækkaði mikið, verkin tóku mun skemmri tíma og miklar framfarir urðu í efnisvali og aðferðum við hitaveitulagnir. Nú á dögum dytti engum í hug að vinna slík verk án útboðs, en þá var þetta nýjung.
Mestu erfiðleikarnir við stækkun Hitaveitu Reykjavíkur á sjöunda áratugnum voru að afla meira vatns. Að vísu hafði orðið bylting í borunarmálunum með tilkomu stóra djúpbors ríkisins og Reykjavíkur, Gufuborsins svokallaða, árið 1958. Með eldri borum Hitaveitunnar var aðeins hægt að bora holur 100 til 150 mm í þvermál nokkur hundruð metra djúpar. Með gufubornum voru boraðar holur 300 mm í þvermál á þriðja þúsund metra djúpar á miklu skemmri tíma en áður. Þetta margfaldaði afkastagetu holanna og hækkaði hitastig vatnsins sem streymdi inn í þær.
Til þess að nýta aukna afkastagetu holanna voru notaðar borholudælur sem sökkt var niður í holurnar allt frá nokkrum tugum metra að 300 metra dýpt. Vegna þess hve vatnið var heitt og þess að oft barst sandur og leir með vatninu þegar byrjað var að dæla stöðvuðust dælurnar fljótt. Gúmmílegur í dæluöxlunum bólgnuðu líka í heita vatninu og stöðvuðu dælurnar.
Teflon, lausn sem dugði
Mikill árangur varð af nýju stóru borholunum, en dælurnar stöðvuðust sífellt þegar mest þörf var fyrir heita vatnið. Árið 1965 las Jóhannes grein í amerísku tímariti um nýtt efni, teflon. Teflon er svipað gúmmíi, mjúkt og eftirgefanlegt en það þolir mjög mikinn hita án þess að breyta sér. Jóhannesi datt strax í hug að þetta efni væri tilvalið í legurnar. Hann setti sig undir eins í samband við framleiðanda teflons, Du Pont í Bandaríkjunum, og dæluframleiðandann sem einnig var í Ameríku. Báðir tóku jákvætt í þessa tillögu og fyrstu dælurnar með teflon-legum voru reyndar vorið 1966. Árangurinn uppfyllti björtustu vonir og var gerð gangskör að því að breyta öllum borholudælum Hitaveitunnar á þennan hátt. Því var lokið fyrri hluta árs 1968 og hafa borholudælur Hitaveitunnar ekki verið áhyggjuvaldur síðan. Þessi lausn var í raun bylting og hugkvæmni Jóhannesar hafði áhrif miklu víðar en á Íslandi. Einhverjir hafa velt því fyrir sér hvers vegna hann hafi ekki sótt um einkaleyfi á þessari hugmynd og orðið ríkur maður, en það datt honum örugglega aldrei í hug. Hann vildi einfaldlega finna bestu lausn fyrir fyrirtækið og borgarbúa sem hann vann fyrir.
Þegar öll hús í Reykjavík voru tengd hitaveitunni var strax tekið til við að leggja dreifikerfi í nágrannabæina og aðfærsluæðar að þeim. Tengingum nær allra húsa í bæjunum lauk fyrir árslok 1976. Þá var einnig lokið lögn í öll hverfi í Reykjavík, ekki aðeins í þau sem framkvæmdaáætlunin frá 1961 náði til heldur líka ný hverfi eins og Breiðholtið og Árbæjarhverfið sem er austan Elliðaáa. Nokkru seinna kom svo Grafarvogshverfið til viðbótar. Árleg orka Hitaveitunnar hafði fimmfaldast og aflið nær tífaldast á undanförnum aldarfjórðungi. Vatnsgeymarnir á Öskjuhlíð voru orðnir alltof litlir og úr sér gengnir. Sex átta þúsund tonna geymar höfðu verið reistir á Grafarholti og tveir níu þúsund tonna geymar til bráðabirgða norðan í Öskjuhlíðinni.
Jóhannes reiknaði reglulega sparnaðinn af því fyrir borgarbúa og aðra sem nutu heita vatnsins að þurfa ekki að kynda með olíu. Kostnaðurinn var alltaf miklu minni og í olíukreppum á áttunda áratug aldarinnar var hann ekki nema 15% sem hann hefði verið með gamla laginu.
Perlan
Jóhannes lét af störfum sem hitaveitustjóri árið 1987. Þá var hafin smíði þess mannvirkis sem nú er eitt helsta kennileiti Reykjavíkur. Jóhannes hafði velt þessari hugmynd lengi fyrir sér. Gefum honum orðið: „Þegar við vorum að undirbúa endurnýjun tankanna var ég að hugsa um þetta, svo að ég skrifaði bréf til borgarráðs þar sem ég vakti athygli á þessum framkvæmdum og gömlu hugmyndinni um útsýnishús ofan á þeim og spurði um hvort áhugi væri nú á þess háttar byggingu. Þetta var tekið fyrir og samþykkt samhljóða að mig minnir.“
Jóhannes var ráðinn byggingarstjóri Perlunnar og þótti vænt um að vera treyst fyrir því að ljúka byggingu þessarar borgarprýði sem skákar jafnvel heimsþekktum byggingum. Endum á frásögn Jóhannesar af för sinni til Berlínar:
„Þessi frumlega bygging hefur vakið athygli og aðdáun jafnvel langt út fyrir landsteinana.
Árið 2000 fór ég í smáreisu til Þýskalands með félögum mínum. Við komum við í Berlín og heimsóttum þinghúsið, Ríkisdagshúsið, sem var endursmíðað úr brunarústum eftir sameiningu Þýskalands. Þar hefur verið gerð mikil glerhvelfing yfir miðju hússins. Það er hægt að ganga innan á glerveggnum upp í topp og þar er útsýnisstaður líka eins og í Perlunni, þó ekki veitingahús. Það sem gladdi mig þegar ég stóð inni í þessari stóru glerhvelfingu í Berlín var að hún er aðeins 38 metrar í þvermál en hvelfing Perlunnar er 40 metrar í þvermál.“
Benedikt Jóhannesson tók saman
Birtist í Vélabrögðum, tímariti stúdenta í vélaverkfræði við HÍ vorið 2024.
Heimild: Jóhannes Zoega æviminningar.
Heimasíða Benedikts Jóhannessonar 