Helförin

Auglýsingin um ferðina var svona: „Helförin. Gönguferð frá Eskifirði til Reyðarfjarðar (um 20 km).“ Þegar ég las þetta hugaði ég að líklega fengið þessi auglýsing ekki markaðssetningarverðlaunin. En las samt áfram:

„Mæting við hitaveituborholuna í norðanverðum Eskifjarðardal. Gengið frá borholunni að Veturhúsum og þaðan inn með Eskifjarðará að Víná. Um Hrævarskörð og Svínadal, meðfram Búðará að stríðsárasafninu á Reyðarfirði. Um 20 km nokkuð krefjandi ganga. Farið yfir sögu ,,Helfararinnar“ þegar breskir hermenn lentu í vandræðum 21. janúar 1942 í miklu krapaveðri, með þeim afleiðingum að 8 hermenn fórust en 48 hermönnum var bjargað af fjölskyldunni í Veturhúsum. Fararstjóri Sævar Guðjónsson. Verð krónur 3.000.“

Að venju mætti ég á allra síðustu stundu, klukkan 9.59. En kom þó. Kristinn, sem var líka fararstjóri, sagði okkur að minnsta kosti ein á væri þannig að erfitt væri að komast yfir hana án vaðskóa, sem mér fannst svolítið seint að tala um þegar við vorum komin af stað. Ég hafði reyndar horft á mína vaðskó í töskunni þegar ég var að pakka niður og hugsaði með mér að engin ástæða væri til þess að taka þá með, því ekkert var talað um þá í ferðalýsingunni.

Við héldum af stað, 15 talsins að meðtöldum fararstjórunum en frátöldum hundinum hans Sævars.

Fyrsta stopp var í Veturhúsum þar sem Sævar fór yfir söguna. Hér er frásögn af Vísi árið 2012 með viðbótum frá Sævari: „Magnús Pálsson frá Veturhúsum í Eskifirði tók við viðurkenningu frá bresku ríkisstjórninni í gær fyrir einstakt björgunarafrek. Hann og nánasta fjölskylda bjargaði 48 breskum hermönnum frá bráðum bana í aftakaveðri í janúar 1942.

Sjötíu árum eftir einstakt björgunarafrek var Magnúsi Pálssyni frá Veturhúsum í Eskifirði fært þakkarbréf bresku ríkisstjórnarinnar fyrir einstakt björgunarafrek aðfaranótt 21. janúar 1942. Magnús, móðir hans og systkini björguðu þá 48 breskum hermönnum frá bráðum bana í aftakaveðri sem gekk yfir Austurland. Átta hermenn urðu úti þessa nótt en mun fleiri hefðu farist ef ekki hefði verið fyrir hugrekki fjölskyldunnar, eins og segir í þakkarbréfinu sem er undirritað af Nick Harvey, hermálaráðherra Breta.

Magnús, þá aðeins fjórtán ára gamall, var nýsofnaður um kvöldið, eftir að hafa unnið samfleytt í tvo daga við uppskipun á salti, þegar hann var vakinn af bróður sínum Páli. Páll sem hafði farið að kanna hvort fjárhúsin væru ekki tryggilega lokuð, gekk þá fram á aðframkominn hermann á milli útihúss og bæjar.

„Hann er hetjan í þessari sögu,“ segir Magnús sem vísar fremur á framtak annarra heimilismanna á bænum en síns eigin. Og það þrátt fyrir að hafa alla nóttina lagt út í sortann og dregið hvern hermanninn af öðrum inn í hlýjuna í Veturhúsum. „Við gengum á hljóðin í vesalings mönnunum sem voru aðframkomnir. Þeir sáu ljósið frá fjósaluktinni okkar. Margir voru skólausir, en allir rennblautir og kaldir,“ segir Magnús sem heldur því fram að lífsbjörgin hafi verið kerti sem móðir hans setti út í glugga um kvöldið og sneri að heiðinni.

Bretarnir tilheyrðu herflokki, The King‘s Own Yorkshire Light Infantry (KOYLI), sem var hluti nýstofnaðrar fjallgönguhersveitar. Þeir voru við æfingar, ætluðu að ganga frá Reyðarfirði yfir Hrævarsskörð til Eskifjarðar. En vegna erfiðra aðstæðna þurftu þeir að fara lengri leið, en hrepptu aftakaveður. Leiðin sem þeir fóru var að minnsta kosti 30 km og líklega hafa þeir verið á ferðinni í 14-15 tíma áður en þeir komu að Veturhúsum, en dóttirin á bænum hafði sett kerti út í glugga sem einhverjir sáu.

Magnús lýsir því að þeir bræður báru mennina í hús, systur hans hlúðu að þeim og móðir hans stóð og bakaði brauð og hitaði kaffi þessa löngu nótt. Átta hermenn urðu hins vegar úti, einn dó í Veturhúsum en sjö í túnfætinum, eins og kom í ljós þegar dagur reis. Tvo þeirra fann Magnús liggjandi við ána, eins og þeir hafi ætlað að fá sér að drekka og ef til vill drukknað. Hann telur atburðinn ekki hafa haft áhrif á sig. „Þetta var bara verk sem þurfti að vinna,“ segir Magnús af því lítillæti sem einkennir hann.“

Þegar hermennirnir voru svo sóttir af yfirmönnum sínum voru þeir skammaðir, en enginn þakkaði heimilismönnum björgunina og Bretar bættu aldrei föt eða annað sem þau gáfu þeim.

Við gengum svo áfram, tiltölulega rólega. Sævar talaði um að leiðin væri löng, sérstaklega seinni hlutinn sem væri reyndar niður á við. Minnti á Woody Allen sem sagði að eilífðin væri löng, sérstaklega seinni hlutinn.

Allt í einu sá Sævar hreindýr í hlíðinni á móti. Átta stykki, sagði hann, en ég sá bara tvo snjóskafla og nokkrar rollur. Með mikilli stækkun í símanum tókst mér samt að greina dýrin og tek orð Sævars fyrir því að þetta hafi verið hreindýrahópur.

Neðst í Víná fannst fyrir nokkrum árum riffill, örugglega frá einum hermannanna í helförinni, en mikil áhersla var á það að þeir mættu alls ekki láta frá sér vopnið eða taka af sér 30 kg byrði. Hafi þessi sem átti riffilinn lifað af hefur hann eflaust verið skammaður af yfirmanni sínum. Riffillinn er geymdur á stríðsárasafninu á Reyðarfirði.

Talið leiddist að Reyni frænda sem hafði verið talinn hættulegasti maður á Norðfirði af breska hernum og menn sendir til þess að fylgjast með honum. Reynir var sá maður á Norðfirði sem einna mesta ensku talaði og þeir hittu fljótlega á hann, fundu hvað hann var skemmtilegur maður og þeir urðu bestu vinir. Sævar bætti svo við sögu af Reyni, en Sævar vann um tíma hjá Tomma, syni Reynis, og þangað kom Reynir á hverjum degi til þess að þvo bollana eftir morgun kaffið. „Hagkvæmasta þvottavél sem hægt er að hugsa sér“, sagði Tommi. „Hún þrífur sig sjálf.“

En Sævar hafði farið að leita rjúpna með félaga sínum. Þeir fóru norður á bóginn þræddu firðina, en fundu fáar rjúpur og komu ekki heim með nema fjórar. Í morgunkaffinu sagði Sævar þeirra farir ekki sléttar: „Þetta eru dýrustu rjúpur sem ég hef veitt. Þær kostuðu okkur tíu þúsund krónur stykkið.“ Reynir laumaði þá út úr sér: „Heppnir voruð þið að veiða ekki fleiri.“

Víná ber ekki nafn með rentu, en í henni er fallegur foss, klofinn. Ofar í ánni óðum við yfir á heldur lélegu vaði og ég blotnaði aðeins í fætur, þó að ég setti á mig legghlífarnar. Kristinn komst léttilega yfir á vaðskónum.

Nú var stoppað og við snæddum nestið. Ég kláraði báðar flatkökurnar, en gleymdi banananum. Sævar sagði okkur að hann hefði fundið vængbyssu af þýskri flugvél sem hefur hrapað á stríðsárunum, F8 + GM / Heinkel HE111 H5 en vélin sem fórst á Valahjalla við Reyðarfjörð og með henni fjórir þýskir hermenn. Hann sagði okkur að hann hefði borið byssuna til byggða, en hún hafði verið falin undir hellu. Hún var 26 kg og „tók talsvert í og erfitt að halda jafnvægi“ sem ekki er ótrúlegt. Byssan er núna á stríðsárasafninu á Reyðarfirði.

Áfram héldum við af einum hjalla á annan, en alltaf þegar við héldum að við værum komin upp blasti annar ás við. Sævar taldi okkur þó hafa nóg þrek til þess að komast upp, því að í upphafi ferðar hafði hann dreift poweraid-flöskum til allra. Einn þátttakandinn taldi þó líklegra að krafturinn hefði komið frá koníaki og kaffi sem hann hefði neytt kvöldið áður. Þegar ég gekk framhjá honum einu sinni andaði hann frá sér og mig grunar að kaffið hafi verið skorið við nögl.

Í skafli sá Sævar spor og kallaði að hér hefðu hreindýr farið um (fyrir átta dögum gleymdi hann að segja). Hann sér allt.

Loks vorum við komin í Hrævarskörðin, sem Bretarnir komust aldrei í. Spáin hafði dagana á undan verið að smábreytast, úr úrhellisrigningu í úða með þoku, en niðurstaðan var þó sú að ekki kom dropi úr loft þótt þokan byrgði okkur stundum sýn og kældi okkur aðeins. Ekki þó til vandræða.

Eftir þetta lá leiðin niður á við í dalinn langa sem Sævar hafði hrellt okkur með. Hann bætti því reyndar við að dalurinn væri ansi langur „með 30 kílóa hreindýr á bakinu.“ Þannig að þetta var auðvitað miklu léttara hjá okkur. „En þetta gengur sig ekki sjálft“, sagði fararstjórinn og við héldum áfram.

Ég veit ekki hvort það var rekjan eða skórnir mínir, en nokkrum sinnum skrikaði mér fótur, en ekkert þó til vandræða. Ung kona í hópnum lenti aftur á móti í því að skórnir meiddu hana og hún losaði reimarnar, sem ekki er heppilegt ef maður vill halda jafnvægi. Einu sinni datt hún rétt fyrir framan mig, en hún og vinkona hennar kepptust við að segja að ekkert væri að, þegar ég nálgaðist. Ég veit ekki hvort þær vildu að ég sneri við vegna þess að allt væri í lagi, en hélt mínu striki. Alla þessa leið var slóð þannig að erfitt var að villast, sem mér tókst þó, því að ég missti sjónar á Sævari og þeim sem næst honum gengu og elti ungu konurnar (það var þér líkt, hugsar einhver). Í ljós kom að það kom ekki að sök því að þeir höfðu stoppað einhvers staðar þar sem ekki sást til þeirra og við vorum ekki langt frá þeim, en 50 metrum ofar.

Skömmu síðar var unga konan komin úr skónum, sem ég er ekki viss um að hafi verið vænlegt til langrar göngu, en ég veit ekki hvort eða hvernig eða hvenær hún komst heim.

Nú styttist í lokin og Stebbi sem var þriðji maður í leiðsögn sagði mér að þetta myndi allt ganga, sem ég lét eins og ég stórefaðist um, en þóttist þó vita að hann hefði rétt fyrir sér. Síðasti áfanginn er oft drjúgur, en allt gekk þetta. Mér kom það svolítið á óvart að maður sér ekkert ofan í bæinn á Reyðarfirði fyrr en maður er nánast kominn í hann, en við enduðum á stríðsárasafninu, eftir að ganga í gegnum mjög fallegt skógi vaxið svæði meðfram gljúfri þar sem á rennur um botninn.

Á safninu biðu drykkir og pulsur sem við gerðum góð skil. Sævar sýndi okkur byssurnar sem höfðu fundist og við skoðuðum sýninguna, sem er þó stærri en svo að maður geti gert henni skil á nokkrum mínútum. Í bragganum við hliðina á var ljúfur söngur og tónlist þannig að við gátum ekki fengið betri móttökur. Sævar taldi að rúmlega tíu af þessum fimmtán væru komin niður sem hann taldi innan skekkjumarka.

Átta tíma ganga og nær tuttugu og einn kílómetri lögð að baki og ég slapp lifandi úr helförinni.