Væri ekki bara best að kjósa …

Þegar kosningarnar koma til tals heyri ég tvenns konar viðbrögð: Annars vegar segist fólk ekki hafa hugmynd um hvað það eigi að kjósa. Hins vegar spyrja margir mig hvað ég ætli að kjósa.

Ef marka má skoðanakannanir, eins og oft er sagt, er landslagið núna mjög óvenjulegt. Fyrir nokkrum árum skrifaði ég grein sem hét: Tilfinningin sem ræður í dag er þjáning. Hún byrjaði svona: „Þegar hið opinbera svíkur loforð láta flestir sér fátt um finnast. Þannig eru stjórnmálin segja menn. Virkur í athugasemdum lætur eitthvað ljótt frá sér fara, en fæstir taka eftir því. Honum finnst allt ómögulegt hvort sem er. En Virkur er ekki bara einhver einn karl sem situr á nærbuxunum og skrifar það ljótasta sem honum dettur í hug á hverjum degi. Nýleg könnun sýnir að 65% landsmanna telja að margir eða nánast allir stjórnmálamenn á Íslandi séu viðriðnir spillingu. Almenningur býst ekki við að slíkt fólk standi við loforð.“

Ekki er víst að viðhorfið sé eins núna. Kannski halda fleiri en áður að með því að kjósa nýtt fólk breytist ástandið til batnaðar. Fólki er ekki sama þegar loforð eru svikin. Margir sem áður studdu pólana í ríkisstjórninni, Sjálfstæðisflokkinn og VG, eru nú vonsviknir vegna þess að flokkarnir hrintu ekki í framkvæmd sínum stefnumálum og létu á sama tíma ýmislegt viðgangast sem er þvert á stefnu flokkanna. Mikið rétt, en við hverju bjóst fólk?

Ríkisstjórnin sem hér ríkti í sjö ár var stofnuð utan um eitt þema: Stöðnun. Auðvitað stóð það ekki nákvæmlega þannig í stjórnarsáttmála, en flokkarnir voru sammála um að hrófla ekki við einangrunarstefnu í Evrópumálum, svíkja þjóðina um sanngjarnt afgjald af fiskveiðirétti og landbúnaðarstefnu sem héldi upp verði á afurðum og tryggði á sama tíma að bændur væru verst launaða stétt landsins. Sumir kalla flokkana afturhaldsflokka, en nær er að segja að þeir vilji tefja för þjóðarinnar inn í framtíðina.

Nú virðast stjórnarflokkarnir þrír vera með milli 20 og 25% fylgi samanlagt í nýjustu könnunum og stundum nær neðri mörkunum. Ég held að það sé ekkert eitt sem veldur heldur frekar almenn gremja. Kannski yfir verðbólgu og sérstaklega vöxtum hjá mörgum, en kannski líka þreyta yfir ástandinu almennt.

Hefur einhver áhuga á skynsamlegri efnahagsstjórn?

Fyrir sjö árum komu hingað til lands fulltrúar frá Efnahags- og framfarastofnuninni OECD og ræddu við mig, meðal annars um grundvallarstefnuna í efnahagsmálum. Ég sagði þeim að hún væri ekki vænleg til fylgis: Ábyrgð í ríkisfjármálum, lækkun skulda og afgangur af ríkissjóði. Þannig væri hægt að lækka verðbólgu og vexti. Skatta ætti að samræma og lækka. Með minni skuldum ríkisins yrði vaxtabyrði lægri og hægt væri að veita meira fjármagni í innviði og til styrktar heilbrigðiskerfinu. Þeim fannst þetta einmitt mjög góð stefna, en ég reyndist sannspár um að hún fékk ekki fjöldafylgi í kosningunum þar á eftir.

Vorið 1983 var efnahagsstaðan í kaldakoli á Íslandi. Verðbólgan var rúmlega 100% og þjóðin var rétt að byrja að kynnast raunvöxtum. Góður kunningi minn sagði mér að nú væri stemning í þjóðfélaginu til þess að taka verulega á, svo stöðva mætti þessa óstjórn og koma á svipuðu ástandi og í nágrannalöndum sem var þá svo sem ekki glæsilegt, en verðbólgan þó núllinu minni, 10% en ekki 100%.

Ný ríkisstjórn greip í neyðarhemilinn, en rúmu ári síðar logaði allt í verkföllum og sami kunningi var fremstur í flokki í verkfallsvörslu. Úthaldið er sjaldan mikið.

Hækkum skatta hjá hinum

Ein fullyrðing er mér minnisstæðust frá stuttri veru minni á Alþingi. Hún birtist í ýmsum myndum, en byrjaði alltaf eins: „Það þarf meiri peninga í …“ Á eftir fylgdi heilbrigðiskerfið, menntakerfið, vegakerfið, vaxtabætur, barnabætur og svo mætti lengi telja. Samfylkingin og VG voru röskust í þessum söng, en það kom yfirleitt aldrei fram hvers vegna þyrfti meiri peninga. Auðvitað geta verið rök fyrir því að gera þurfi ýmislegt sem kostar peninga. Til dæmis þarf að bæta bráðamóttöku á Landspítalanum. Um það eru allir sammála sem þangað hafa komið nýlega. Og það kostar bæði nýtti skipulag og örugglega líka fleira starfsfólk. Meiri útgjöld eru afleiðing af einhverju ákveðnu, en hitt er auðveldara að segja: Meiri pening, meiri pening.

Enginn talaði um að rétt væri að spara á einhverjum sviðum. Að minnsta kosti fáir. Ég man eftir því að þegar ég sagði frá því að með því að borga niður lán um 100 milljarða hefði okkur tekist að lækka vaxtabyrði ríkisins um sex milljarða á ári. Enginn þingmaður fagnaði þessu og einn brást ókvæða við að verið væri að lækka skuldir án þess að bera það undir þingið fyrir fram.

Nú er komið að því að stjórnmálaflokkarnir sýna á spilin. Tveir flokkar boða skattahækkanir: Samfylkingin og Flokkur fólksins. Eflaust VG og sósíalistar líka. Þau eru alltaf til í að hækka skatta á „einhverja aðra“.

Hvert stefna flokkarnir?

Ekki er alltaf mikið að marka það sem sett er fram fyrir kosningar. Einn gamall vinur minn sagði mér að í þetta sinn ætlaði hann að kynna sér vel hvað flokkarnir byðu upp á. Skoða hlaðborðið. Það er ágætt, en skiptir ekki öllu máli um hvað fólk kýs. Svo sem heldur ekki hvað gerist um eftir kosningar.

Samfylkingin ákvað að leggja öll stefnumál til hliðar og komst yfir 30% í skoðanakönnunum. Svo þegar frambjóðendur þurfa að segja eitthvað minnkar fylgið smám saman. Þetta hefur sést áður. Píratar komust í tæplega 40% í könnunum árið 2016 og fengu innan við 15%, VG fór í 25% skömmu fyrir kosningar 2017 og fékk um 17% í kosningunum.

Ég ákvað samt að gera eins og vinur minn og horfa yfir sviðið og skoða nokkur stefnumál og slagorð flokkanna.

Flokkur fólksins opinberaði virðingu fyrir öldruðum með því að ýta út þeim þingmönnum sem eru orðnir sjötugir. Kannski ætlar flokkurinn að bæta það upp með því að ná 90 milljörðum króna af lífeyrissjóðum til þess að hækka bætur almannatrygginga. Ég verð að játa að ég skil hvorki hvernig ná á skattinum, né til hvers á að nota peningana, en geri samt tilraun til að átta mig á því. Ef hugmyndin er að skattleggja lífeyririssjóðina beint um 90 milljarða þá jafngildir það því að raunávöxtun sem nú er reiknað með að sé 3,5% til lengri tíma litið verði ekki nema rúmlega 2%. Þetta leiðir til þess að lækka verður lífeyrisgreiðslur um að minnsta kosti 20% hjá þeim sem hafa borgað samviskusamlega í lífeyrissjóð.

Hin útfærslan, sem kannski er líklegri, er að skattleggja eigi iðgjöld til lífeyrissjóða. Að vísu er ég mjög efins um að svo miklar skatttekjur náist af þeim tekjustofni, en hvernig sem það er hugsað er þá einfaldlega verið að þyngja skattbyrði allra um samtals 90 milljarða, sem er af svipuðum stærðargráðum og VG dreymdi um á sínum tíma.

Fyrst og fremst mun þetta hugsað til þess að þeir efnameiri fái hærri greiðslur frá Tryggingastofnun. Þetta verður þá Flokkur ríka fólksins, sem allir vita að verið hefur afskipt. Slagorðið er líka: Það er komið að þér.

Samfylkingin ætlar að hækka fjármagnstekjuskatt um nærri 15%. Fylgir þar reyndar í spor Sjálfstæðismanna sem stoltir hækkuðu skattinn um 10% í síðustu ríkisstjórn. Og reyndar miklu meira vegna þess að obbinn af fjármagnstekjum fólks undanfarin ár er vegna verðbólgunnar og skatturinn veldur því að raunávöxtun er neikvæð, skatturinn í raun eignaupptaka. En flokkar telja alveg óhætt að hækka fjármagnstekjuskattinn því fæstir skilja hugtök eins og raunvexti og eignaupptöku. Með skattahækkun Samfylkingarinnar á að ná peningum af auðmönnum. Sem sé öðru fólki.

Í gögnum skattstjóra er hægt að sjá hverjir borga helst fjármagnstekjuskatt núna. Hann er fremur lítill á fólk fram undir fertugt, en mestur að meðaltali á fólk milli 50 og 75 ára. Það er gott að vita að Samfylkingin lítur á þennan aldurshóp sem „annað fólk“ (allir vissu að hárgreiðslufólk og píparar falla undir þá skilgreiningu, sem var auðvitað svolítill útúrsnúningur). Að sjálfsögðu fær auðugt fólk mestar fjármunatekjur, en það breytir því ekki að í núverandi formi skattsins og núverandi verðbólgu er skatturinn í raun eignaupptaka í mörgum tilvikum. Verði hann hækkaður er líklegt að sparnaður minnki, sem er einmitt ekki það sem þörf er á.

Slagorð fylkingarinnar er ekki lengur: Sterk velferð, sterk þjóð heldur Við erum með plan. Þetta eilífa plan formannsins heyri ég að fer en meira í taugarnar á fólki en hitt vígorðið, sem vakti samt kuldahroll hjá þeim sem kunna mannkynssöguna.

Vinstri græn nutu þess lengi vel að hafa afar viðkunnanlegan formann. Vissulega má spyrja hvort það sé nægilegt til þess að leiða þjóðina, en fáir efast um að kjörþokki skipir miklu í kosningum. Það kom mér á óvart að fyrrverandi formaður VG hafði ekki meira fylgi til þess að verða forseti en raun bar vitni. Samt verð ég að játa að þegar ég sat við borð með tíu körlum á áttræðis- og níræðisaldri, flestum gömlum íhaldsmönnum, sem allir ætluðu að kjósa Katrínu, hugsaði ég með mér: „Hún á ekki möguleika.“ En nú er sem sé annar formaður í VG. Á heimasíðunni stendur: VG hafnar niðurskurði og svelti velferðarsamfélagsins. Nöturlegur dómur um sjö ára stjórnarsetu.

Sjálfstæðisflokkurinn kemur líka með ferska strauma í kosningabaráttuna. Ætli það séu ekki 25 ár síðan yfirskrift landsfundar flokksins var Árangur fyrir alla ? Eftir þrotlausa hugmyndavinnu í áratugi fer flokkur stöðugleika fer nú fram undir slagorðinu Meiri árangur – fyrir okkur öll og sýnir þar með að hann er Woke-flokkur, með Brynjar Níelsson í baráttusæti.

Ég verð að játa það að mér finnst leiðinlegt að sjá hvernig flokkurinn hefur þróast á undanförnum árum. Þar starfaði ég lengi og þar á ég marga vini sem ég veit að eru skynsamir og víðsýnir. Það hefur ekki hjálpað flokknum að útgerðin heldur úti málgagni Trumps á Íslandi, blaði sem áður var málsvari frelsis í viðskiptum og vestrænnar samvinnu.

Á sínum tíma var Evrópusinnum ekki lengur vært í flokknum, eftir að hann sveik loforð um að greidd yrðu atkvæði um framhald umsóknar um Evrópusambandið. Eftir brotthvarf okkar sagði einn af fyrrverandi forystumönnum flokksins að andrúmsloftið hefði batnað mikið í Valhöll. Þar hlýtur að vera rífandi stemning núna.

Píratar eru skrítinn hópur og ég hef aldrei skilið fyrir hvað þeir standa. Einhvers konar anarkisma hugsa ég. Ég kunni vel við marga þeirra þegar ég kynntist þeim lítillega, en staðfesta og skýr stefna fannst mér ekki þeirra aðalsmerki. Mér sýnist slagorðið vera: Kjóstu öðruvísi skoðanir. Ég veit ekki hvort nokkur veit hverjar þær eru.

Miðflokkurinn keppir við TEMU, kínverskt fyrirtæki sem selur ruslvörur á lágu verði, í auglýsingum á Youtube og fleiri miðlum. K-6 hópurinn frá Klausturbarnum er allur snúinn aftur. Formaðurinn segir seiðandi röddu: „Við höfum gert þetta áður“ og treystir því að enginn muni hvað gerðist áður. Mr. Prime Minister: What can you tell me about a company called Wintris? setti Ísland rækilega á heimskortið.

Slagorðið er: Virkjum, byggjum, stjórnum landamærunum og lækkum skatta. Hvað sem manni finnst um stefnuna og flokkinn segir þetta slagorð þó meira en öll hin.

Framsóknarflokkurinn er kameljón íslenskra stjórnmála með mikla aðlögunarhæfileika að ráðherrastólum. Stendur í huga margra fyrir eitthvað gamalt og þjóðlegt, en í raun ekki neitt nema drauminn um stólana góðu. Á heimasíðu flokksins stendur: Íslenskur landbúnaður er ekki aðeins arfleifð heldur líka framtíð okkar Íslendinga. Þetta er væntanlega framtíðin sem framsæknir ungir Framsóknarmenn ræða á B5.

Mér skilst að það séu að minnsta kosti tveir flokkar sem eru á móti bólusetningum. Ég man ekki hvað þeir heita. Ætli slagorðið sé ekki: Jörðin er víst flöt.

Viðreisn hefur mikinn meðbyr eftir að Jón Gnarr gekk til liðs við flokkinn. Hann dregur eflaust að fólk sem áður kaus Pírata og höfðar til margra sem gátu hugsað sér Samfylkinguna. Jón er auðvitað öðruvísi en flestir stjórnmálamenn, en mér fannst hann tala skynsamlega þegar hann bauð sig fram til forseta og sýndi reyndar, ólíkt flestum öðrum frambjóðendum, að hann vissi um hvað forsetaembættið snýst. Þar eru líka fleiri ágætir nýir frambjóðendur eins og til dæmis Aðalsteinn Leifsson sem myndi sóma sér vel á þingi. Það háir flokknum að hafa engan frambjóðanda með bakgrunn í atvinnulífinu, hagfræði eða viðskiptum.

Ég hef ekki dregið dul á að mér leiðast upphlaupsstjórnmál þar sem þingmenn storma í ræðustól til þess eins að láta í ljós hneykslun á því sem gerðist síðast í samfélaginu, óháð því hvað það er. Mér leiðist það enn meira hjá Viðreisn en öðrum flokkum, því flokkurinn var stofnaður meðal annars til þess að færa umræðuna úr þeim farvegi. Flokkurinn átti að vera frjálslyndur og víðsýnn, ábyrgur í fjármálum og halda sig frá yfirboðum og lýðskrumi.

Ég veit það vel að slík stefna er ekki endilega ávísun á fjöldafylgi og þingmenn hafa afsakað sig með því að ábyrgð og yfirvegun komi þeim ekki í fréttatíma. Þetta er rétt, góð stefna er ekki nóg. Það þarf að koma henni í framkvæmd. Fréttaskotin breyttu litlu. Það var ekki fyrr en Jón Gnarr gekk í flokkinn að fylgið tók við sér.

Slagorðið er: Breytum þessu. Þetta snjalla slagorð stendur lítið að baki yfirskrift síðasta landsþings sem var Ruggum bátnum eins og flestir muna. En auðvitað skiptir slagorð litlu nema það segi ekki neitt eins og Framsókn sannaði í síðustu kosningum.

En þó að ég sé ekki ánægður með allt hjá Viðreisn þá er það engu að síður stefnan sem skiptir máli. Grunnstefnuna frá stofnun fann ég reyndar ekki á heimasíðu flokksins, en vona að hún sé enn í gildi.

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, þingmaður flokksins, segir að kosningabaráttan nú snúist um að ná niður verðbólgunni og að ríkisfjármálin taki sér raunverulegt hlutverk í að koma á jafnvægi í efnahagsmálum. Hún bætir við að flokkurinn muni ekki taka þátt í því stefi að nú sé rétti tíminn til að hækka skatta á fólk og fyrirtæki.

Slagorðið gamla: Almannahagsmunir framar sérhagsmunum var gott. Flokkurinn og frambjóðendur ættu að flagga því, en ég er viss um að það er leiðarljósið.

Þess vegna held ég að það sé bara best að kjósa Viðreisn.