Það var meira bannsett fylliríið alla ævina

Ég hef verið að grúska í ýmsu sögulegu efni, einkum því sem tengist Reyni, föðurbróður mínum, en hann skildi eftir sig margar sögur þar sem hann segir frá ýmsu sem fyrir hann bar á lífsleiðinni. Í einni sögunni nefnir hann Hafliða Jónsson, frænda sinn. Reynir kom hjólandi til Reykjavíkur árið 1936 eldsnemma þann 17. júní. Hann spurði lögregluþjón til vegar og sá taldi ekki eftir sér að ganga frá lögreglustöðinni við Pósthússtræti vestur að Mýrarholti, sem er skammt frá þar sem Héðinshúsið er. Þeir koma á leiðarenda:

„Klukkan var enn ekki orðin sjö og ég ætlaði að bíða með að gera vart við mig, en fylgdarmaðurinn tók það ekki í mál. Sagði að Hafliði, frændi minn, hefði gott af að vakna. Síðan henti hann steinvölu í glugga á efri hæðinni sem var hann fljótlega opnaður og stórskorið andlit birtist. Þetta var Hafliði.“

Pabbi nefnir Hafliða í sínum æviminningum. „[Hafliði] var ókvæntur, hafði verið sjómaður og óreglusamur á yngri árum en var nú stakur reglumaður og innheimtumaður hjá Símanum.“ Hafliði var afi Péturs sjómanns sem kallaður var, þó að hann hafi setið lengur á þingi en verið til sjós. Pétur mun ekki hafa verið stakur reglumaður.

Svo vill til að pabbi skrifaði minningargrein um þennan frænda sinn þar sem hann segir: „Hafliði var breyskur eins og öll mannanna börn og taldi sig sjálfur engan engil, en hann var um margt óvenjulegur, sjálfstæður maður, sem ekki gleymist þeim, sem honum kynntust.“

Ég hafði áhuga á að fræðast meira um þennan frænda minn, en hann var bróðir séra Bjarna Jónssonar vígslubiskups, Kristins lyfjafræðings og systranna Guðfinnu og Guðnýjar. Tómas Zoega, föðurafi minn, og þau systkin voru systrabörn. Hann var svo líka skyldur mér í móðurætt, því Guðrún Pétursdóttir, móðuramma mín, og Hafliði voru þremenningar. Svo vel vill til að Valtýr Stefánsson, ritstjóri Morgunblaðsins, tók skemmtilegt viðtal við Hafliða þegar hann varð áttræður, 31. mars 1948. Þar er ekki töluð tæpitunga:

— Hvað ertu búinn að gera af honum Hafliða, segi jeg við Ottesen hjer um daginn, er hann stóð við afgreiðsluborðið á Mogganum og var í óða önn að búa um blöð eins og hans er vani.

Hafliða í Mýrarholti. Hann er farinn að tapa sjón, er því sjaldnar á ferð, en áður var segir Ottesen. En Hafliði var vanur að koma á afgreiðsluna á morgnana og sjá hverju fram yndi. —Hann verður áttræður á miðvikudaginn kemur. Þú verður að hafa fyrir því sjálfur, ef þú átt að sjá hann.

Svo fór jeg vestur í Mýrarholt. Þar er alt með öðrum svip, en þegar upprunanlegi bærinn stóð er sr. Bjarni hefir sagt mjer frá, bærinn sem lak allri úrkomu nema þegar frost voru.

Uppi á háalofti í þrílyftu húsi kveð jeg dyra. Þar er Hafliði. Og spyr hver kominn sje, þegar jeg tek mjer sæti. Hann hefir ekki fengið hreyfingar þær, sem einkenna sjóndapurt fólk, svo jeg áttaði mig ekki á því, að umheimurinn er að mestu kominn honum úr augsýn.

Það er þreytandi segir Hafliði, að vera alveg frískur og fær til hvers sem væri og missa sjónina. Geta svo ekki einu sinni lesið sjer til afþreyingar. Geta ekkert gert með augunum. Eiga ekki annað eftir en að loka þeim, segir hann, snýr sjer út að glugga, og flautar lagstúf, rjett eins og hann væri að tala um eitthvað, sem kæmi honum sjálfum ekkert við.

— Þú byrjaðir snemma að fást við verslunarstörf í henni gömlu Reykjavík. Var ekki svo?

Jú, segir hann. Jeg fór til Nieljohniusar Zimsen þegar jeg var fermdur. Því var nú fjandans ver. —

Var ekki gott að vera hjá Nieljohniusi?

Jú. Þetta var öðlingsmaður. Öllum þótti vænt um hann. Hann var fyrst faktor við Knutsensverslun .,Gróssjeraverslunina“ sem kölluð var. En svo keypti hann Carl Fr. Siemsens verslun í húsinu við Hafnarstræti, sem stendur enn. Sú verslun var þýsk.

Meðal fyrir 22 aura.

En jeg hefði átt að fara á sjóinn strax. Það var mitt „element“ Jeg gat það ekki, var svo sjóveikur. Varð strax fárveikur þegar jeg var kominn út fyrir bryggjuhausinn.

Þangað til jeg fjekk sjóveikismeðal sem dugði. Það læknaði mig alveg uppá lífstíð. Billeg lækning. Kostaði ekki nema 22 aura. — Það hefir verið eitt herjans meðal. — Jeg las um það í norsku tíma riti. Þar var sagt að það dygði sumum, en ekki öðrum. Jeg fer svo til Jónassens landlæknis, og bið hann að skrifa fyrir mig recept á meðalið. Því á sjóinn vildi jeg fyrir hvern mun komast. Hann tók því fjarri í fyrstu. Hjelt víst að jeg væri kominn með dellu. Því þá var jeg satt að segja farinn að taka mjer neðaní því. En sagði að þetta myndi ekki gera mjer neinn skaða. Svo meðalið fjekk jeg. Og hefi aldrei fundið til sjóveiki síðan. Það slumaði í karli þegar ieg sagði honum upp alla sögu, og hvaðan jeg hefði fengið þetta ráð!

Það var nú meira ….

— Tókstu þjer neðani því, segir þú?

— Já. Það var meira bannsett fylliríið alla ævina. Verstir voru þó túrarnir. Jeg gat aldrei hætt, nema þá að snarstoppa. Komst aldrei uppá það að drekka mig niður, eins og þeir kalla það. En skemmtilegt  var það oft. Jeg ætlaði eiginlega aldrei að hætta.

En svo var það einu sinni, að jeg vaknaði einn morgun, og mundi þá ekkert hverjir það voru, sem höfðu hjálpað mjer heim um kvöldið. En hálf flaska af brennivíni stóð á borðinu hjá mjer. Og ekkert vissi jeg hver hafði komið með hana. Hafði fram til þess munað alt sem fyrir mig bar. En leist nú ekki á blikuna er minnið bilaði, og hugsaði að þessi fjandi dygði ekki lengur. Síðan eru liðin rúm 20 ár. Hef ekki smakkað það síðan.

— Kunnir þú því ekki vel?

— Það get jeg nú ekki sagt. Ekkert viðkunnanlegt að stoppa svona alveg, á meðan mann langar í bragðið. Þarf talsvert til þess að standa á móti þeim freistingum.

Drakk.

-— Hvaða atvinnu hafðir þú?

— Jeg drakk. Búinn að vera fjandi lengi við það eitt.

— Gast gefið þig einvörðungu við því.

— Já. Svona líkt og rónarnir núna. Nema bara að jeg skuldaði aldrei neinum neitt. Og gat altaf fengið vinnu, þar sem jeg , einhvern tíma hafði verið, ef jeg ! vildi. Þegar jeg hætti og fór í að svipast eftir atvinnu, fekk jeg hana strax hjá vini mínum Gísla heitnum Ölafssyni símstjóra. Við vorum góður kunningjar. Fyrst var jeg rukkari hjá símanum. Svo þegar það hætti, þó varð jeg  innheimtumaður. Þegar það hætti, þá var jeg látinn kynda í miðstöðina. Svo þegar Hitaveitan kom, þá var jeg látinn hætta fyrir fult og alt. Ekki eru eftirlaunin mikil. Þau sýna þó, að maður hefir ekki verið rekinn.

Í siglingum

Hvað tók við, þegar þú varst orðinn laus við sjóveikina?

— Fór í siglingar. Fyrst til Danmerkur og síðan á ýms dönsk skip.

— Víða um lönd?

— Nei. Ekki nema hjerna um Evrópu. Til Ítalíu og Spánar og þess háttar.

— Kunnir þú siglingunum vel?

— Jeg hef altaf alstaðar kunnað vel við mig, hvar sem jeg hef verið.

— Fjeksu gott kaup? — Altaf nóg fyrir brennivíni. Um annað var ekki að ræða. Var aldrei í neinum vandræðum með það. Það er svona, þegar maður fæst við það á annað borð. Svo var jeg á Austfjörðum um tíma hjá Olgeir Friðgeirssyni á Fáskrúðsfirði og hjá mínum elskulega vini Jóhanni Vigfússyni, þegar hann var verslunarstjóri hjá erfingjum Otto Wathne á Seyðisfirði. Betri vin hef jeg ekki átt en hann. Leið mjer þar í alla staði ágætlega. Þar heilsaði jeg nýju öldinni.

Skemtanir.

— Hvernig var að vera verslunarmaður við selstöðuverslanirnar gömlu hjer í Reykjavík?

— Maður hafði ekki þessi sumarfrí eins og nú tíðkast. — Helgidagarnir voru heldur ekki eins margir, eins og þeir eru nú. Helsta skemtunin á sumrin hjer í Reykjavík voru útreiðartúrarnir. Farið lengst upp á Kolviðarhól eða til Þingvalla einu sinni á sumri. Lagt af stað á laugardagskvöldum og komið aftur á sunnudagskvöldin. Legið í hlöðum um nóttina. Altaf brennivín. Selt hjer í hverri búð, í bænum og’ svo til á hverjum bæ alla leiðina.

— Fólk hefir haft einhverja „forþjenustu“ af þessu.

— Ekki get jeg sagt það. Einu sinni komum við fimm frá Þingvöllum Vorum þá ekki farnir að drekka neitt að ráði neinn okkar. En það þótti ekki mannsbragur á neinum sem hafði ekki pela upp á vasann. Við spurðum bóndann á Kárastöðum hvort hann gæti ekki selt okkur brenni vín. Jú, Guð-velkomið. Og selur okkur flösku fyrir eina krónu. Jeg man, að við lofuðum sjálfum okkur því, á leiðinni yfir Mosfellsheiðina, að aldrei skyldum við láta okkur detta það í hug, það sem eftir væri æfinnar, að kaupa brennivín svo dýru verði. Þá kostaði flaskan í búðunum 60 aura. Jeg býst við að við höfum allir svikið það loforð.

Verslanirnar.

—- Í ungdæmi mínu var alls staðar þessi brennivínsaustur. —- Verslanirnar voru að vísu ekki margar. Það var Fischer og Bryde, Robb og Knudtsen, Smith og Thomsen, Hannes Johnson og Siemsen „austurfrá“. Eggert Gunnarsson í Glasgow, Magnús í Bráðræði og Jonannsen.

— Og Þorlákur Johnsen, segi jeg.

—Nei. Hann kom ekki fyr en seinna. Fyrst komu þeir Geir og Sturla með sinar verslanir. Sturla byrjaði einmitt þar sem Morgunblaðið er núna, með brjóstsykur og fínabrauð.

Búðastöður og staupagjafir.

Þegar jeg var búðarmaður hjá Zimsen voru brennivínsgjafirnar í búðunum í algleymingi. Þá fyltust búðirnar strax á morgnana, og voru aldrei mannlausar allan daginn. Altaf skrafað og skeggrætt um daginn og veginn. Eins konar „útvarp“ að segja má, innanveggja. Breiddist furðu fljótt út um bæinn, það sem þar bar á góma. Og altaf einn og einn, sem hafði efni á að fá sjer einn hálfpela. Hann kostaði þá 10 aura, hálfpelinn. Og svo var þá annar sem gerði eitt og annað handarvik fyrir okkur búðarlokurnar, sem kallað var, og þá var upp með snapsinn.

—Einn og einn snaps?

— Það fór eftir því, hvað viðkomandi var ríflegur, er hann ljet renna í „málið“. Þegar menn komu til að fá salt í fiskinn sinn. þá fengu þeir „saltsnapsinn“. Og þegar þeir komu með fiskinn, þá fengu þeir „fisksnapsinn“, alt misjafnlega ríflega útilátið, eftir efnum og ástæðum, og eftir því, hver átti í hlut. Þannig leið dagurinn, að altaf urðu fleiri og fleiri brennivínsins aðnjótandi. Þá voru ekki bindindin og stúkur þektust ekki.

— Hefur þú aldrei verið í stúku?

— Biddu fyrir þjer. Jú, jeg held nú það. Einn af stofnendum Verðanda, fyrstu stúkunnar, sem hjer var stofnuð. Var alltaf rekinn. Þangað til jeg hætti alveg. Síðan hef jeg ekki komið í þann fjelagsskap. Er enginn ofstækismaður þó jeg hafi fengið minn skammt um æfina.

Hátíðin 1874.

— Þú manst mikla breytingu á Reykjavík.

—- Frá því ieg var að alast hjer upp í þessu afskekta býli, sem faðir minn keypti fyrir rúmlega 80 árum, þegar hann var ný giftur. Þá var þetta langt fyrir vestan bæ og mýrin, þar sem Mýrargata er nú, var það ótræði, að yfir hana komst enginn á sumrum nema fuglinn fljúgandi.

Jeg man t. d. eftir 1000 ára hátíðinni, öllum skipunum hjerna á höfninni, og þegar jeg fekk að fara með pabba og mömmu alla leið upp á Öskjuhlíð, og sjá flugeldana og alt, og fekk gylta plötu nælda í barminn, sem kostaði 33 aura. En ekki veit jeg til hvers það fje hefir runnið, líklega til þess að standa straum af einhverjum hátíðakostnaði.

 — Kaupið hefir víst ekki verið sjerlega hátt sem þú fékkst, er þú varst búðarmaður. — Það var, ef jeg man rjett, 30 krónur á mánuði lengi vel, en hækkaði í kr. 65.00.

Þegar jeg var ellefu ára, var jeg smali um sumarið á Þingvöllum hjá sjera Jens Pálssyni, sem síðar var í Görðum. Það var sögulegt fyrir mig á margan hátt. Það sumar giftu þau sig þar Indriði Einarsson og frú Marta kona hans. Þá var þar mikill gleðskapur í nokkra daga. Jeg vonaðist eftir því, að prestur gæfi mjer lamb í kaup um haustið. Hann rjetti mjer tvær krónur, og sagði að jeg skyldi kaupa fyrir þær bók.

Verst að þær hrukku ekki fyrir „Börnevennen“, sem jeg þurfti að kaupa til að hafa í barnaskólanum.

— Þú ættir að fá einhvern til að hripa niður það helsta, sem þú manst frá gömlum dögum.

— Það er ekki til neins. Búið að skrifa allt, segir sá áttræði.

Og síðan kveð jeg þenna gamla mann, þakklátur í huganum fyrir þá hreinskilni, sem jeg þar fann. Hressandi að hitta menn, sem koma til dyranna alla tíð, eins og þeir eru klæddir.

V. St. (Valtýr Stefánsson)